فمینیسم صفحه 16

4- فی ظلال، ج 3، صص 1411 و 1412.

5- . المیزان، ج 2، ص 271.

شامل می شود و هم آن چه را که انسان به وسیله ساختمان طبیعی خود می تواند به دست بیاورد. «وَ اسْئَلُوا اللّه َ مِن فَضْلِهِ» یعنی آن چه را خیر واقعی شماست بخواهید نه آن چه شما خیال می کنید. «اِءنَّ اللّه َ کَانَ لِکُلِّ شَیْ ءٍ عَلِیما» او می داند برای نظام اجتماع چه تفاوت هایی از نظر طبیعی یا حقوقی لازم است و ازاین رو در کار او هیچ گونه تبعیض ناروا و بی عدالتی نیست و نیز از اسرارِ مردم با خبر است و می داند چه افرادی آرزوهای نادرست در دل می پرورانند و چه افرادی آرزوهای سازنده». (1)

با این بیان، روشن می شود که پیام آیه، صحه گذاردن و حکیمانه دانستن تفاوت هایی است که در سایه خلقت انسان به طور طبیعی در اصناف بشر قرار داده شده، اما اختلافاتی که به دست بشر به خاطر روابط ظالمانه بشری به وجود آمده به هیچ وجه مورد قبول اسلام نیست.

مفسران نمونه در ادامه بحث، تفاوت های موجود را چنین دسته بندی می کنند:

الف) قسمتی از تفاوت های جسمی و روحی مردم با یکدیگر معلول اختلافات طبقاتی و مظالم اجتماعی است و ارتباطی به دستگاه آفرینش ندارد... این گونه اختلاف ها را باید «اختلاف های ساختگی و بی دلیل» دانست که با از بین رفتن نظام طبقاتی و تعمیم عدالت اجتماعی از میان خواهند رفت و هیچگاه اسلام بر اینگونه تفاوت ها صحّه نگذارده است.

ب) قسمتی دیگر از این تفاوت ها، طبیعی و لازمه آفرینش انسان است؛ زیرا یک جامعه همانند پیکر آدمی نیاز به بافت ها، سلول ها و عضلات مختلف دارد... برای به وجود آمدن یک جامعه کامل نیاز به استعدادها، ذوق ها و ساختمان های مختلف بدنی و فکری است ولی نه به این معنا که بعضی از اعضاء پیکر اجتماع تحقیر شوند یا در محرومیت به سر برند همان طور که سلول های بدن با تمام تفاوتی که دارند همگی از نیازمندی های خود به مقدار لازم بهره می گیرند. بنابراین، آن چه در آیه فوق در مورد اختلاف ساختمان زن و مرد آمده، در واقع اشاره ای به همین موضوع است؛ پس اگر جمعی ایراد کنند که آفرینش افراد به صورت زن و مرد چگونه با عدالت خدا می سازد؟ ایرادی غیرمنطقی است و به حکمت او نیندیشیده اند.(2)

استاد جوادی آملی، وجود تفاوت ها را لازمه نظام أحسن می داند و با استناد به آیه 32 سوره زخرف:

أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ...

آیا آنانند که رحمت پروردگارت را تقسیم می کنند؟ ما میانشان [وسایل] معاش را در زندگی دنیا تقسیم می کنیم.

معتقد است اگر مردم با شرایط مختلف و استعدادهای گوناگون خلق نمی شدند؛ نظام هستی متلاشی می شد. چون امور گوناگون را باید استعدادهای متفاوت عهده دار شوند. ازاین رو، این تفاوت ها برای آن است که گروهی گروه دیگر را به صورت دو جانبه و متقابل تسخیر کنند. هیچ کس حق ندارد افراد دیگر را تحت تسخیر خود درآورد، اما خودش مسخّر او نشود. باید تسخیر متقابل باشد «لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضا سُخْرِّیّا» تا نظام به احسن وجه اداره شود و اگر تسخیر، متقابل نباشد ظلم و ستم است که قرآن آن را تحریم و محکوم کرده است. و این تسخیر متقابل، علامت فضیلت نیست، بلکه ملاک فضیلت عبارت از تقرّب به خداوند سبحان است. (3)

5. تأثیر دیدگاه مناسبات فرهنگی در بروز گرایش های فمینیستی

این دیدگاه، نابرابری میان زن و مرد و جایگاه زن در خانواده و جامعه و هم چنین تقسیم کار جنسی، همه و همه را محصول فرهنگ و باورهای فرهنگی می داند. طرفداران این دیدگاه که در غرب به «فمینیست» معروف شده اند، در اوایل دهه 1960م. (1340 ه . ش) ظهور کرده اند و با گرایشات متعددی به حیات خود ادامه داده اند. ولی مهم ترین ویژگی مشترک فمینیست ها، دفاع از زن و حقوق زن می باشد. هدف آنان رفع تبعیض

1- . تفسیر نمونه، ج 3، صص 362 تا 365.
2- . همان، صص 365 _ 367.
3- . عبدالله جوادی آملی، زن در آیینه جلال و جمال، تهران، مرکز فرهنگی رجاء، 1369، صص 364 و 365.