فمینیسم صفحه 67

1- نک: ابراهیم شفیعی سروستانی، جریان شناسی دفاع از حقوق زنان، صص 61 _ 74.

بخش چهارم

بررسی آسیب شناسانه

سیمای زن در رسانه

سیمای زن در آثار هنری

اشاره

سیمای زن در آثار هنری را می توان از نظر موضوعی به انواع گوناگون طبقه بندی کرد؛ گرچه هیچ طبقه بندی ای را نمی توان از این حیث تمام و کامل دانست. در زیر به چند طبقه بندی محوری اشاره می شود.

1. نگاه اسطوره ای به زن

در گذشته های دور به زن به مثابه مظهر زایش و حاصل خیزی می نگریستند.

تاریخ این فکر، حداقل به ده تا پانزده هزار سال پیش از میلاد باز می گردد. در دوران پارینه سنگی، زمانی که انسان بر سر زنده ماندن با طبیعت در جدالی سخت بود آثاری هنری با محوریت زن خلق شد که آنها را می توان اولین حضور زن درهنر تلقی کرد. زن دراین آثار در قالب رب النوع و به مثابه مظهر زایش و تداوم نسل انعکاس یافته و تشابه این وجه از شخصیت وی با طبیعت و زمین به عنوان منبع زایش سبب شده است که انسان های آن دوران، نوعی رابطه متافیزیکی و مذهبی بین زن و طبیعت قائل شوند. از آن دوران، واژه مادر نه تنها به والده انسان (زن) بلکه به سرمنشأ خلق و ولادت هر چیزی مانند مادر طبیعت، مادر گیتی، مام میهن و غیره اطلاق شده و در ادبیات انسانی رواج یافت. در هنر سرزمین های گوناگون، الهه هایی یافت می شوند که در اصطلاح به آنها الهه باروری گفته می شود. الهه های باروری از نظر شکل و شمایل، زن هستند و منشأ زایش طبیعت به شمار می آیند و به علت داشتن همین جایگاه، صبغه ای مذهبی و گاه قدسی پیدا کرده و چه بسا مورد تقدیس و پرستش واقع شده اند.

مجسمه های کوچک اندام باروری یافت شده در اروپای شمالی و سایر نقاط که به حدود 10 تا 15 هزار سال ق.م تعلق دارند، شاید از اولین نمونه های آثار هنری اند که با موضوعیت زن خلق شده اند. این آثار که در نزد باستان شناسان به ونوس اشتهار دارند، و معروف ترین نمونه های آنها ونوس ویلندورف است، یا فاقد چهره اند و یا خطوط چهره آنها به ندرت نشان داده شده است. اما در مورد اندام هایی که با باروری رابطه مستقیم دارند، مانند سینه و شکم، مبالغه صورت گرفته است. تحلیل همین مبالغه ها و تأکید نکردن بررئالیسم در ساخت اندام و چهره، سبب شده است کارشناسان این گونه تلقی کنند که آنها انعکاس فرد یا افراد خاصی نبوده اند، بلکه مظهر یک فکر، مفهوم و یا اعتقاد؛ یعنی همان زایش، خلق و حاصلخیزی بوده اند. نمونه های مشابه الهه یاد شده در تمدن های دیگر به وفور وجود دارد. در ایران باستان، مردم معتقد به الهه های باروری و فراوانی بوده اند. آناهیتا، الهه آب از اساطیر معروف ایرانی است که در کسوت زن ظهور یافته تنهاست. در هنر لرستان، یکی از آثار مفرغی، زنی را نشان می دهد که در حال زایش یک انسان است. این اثر بسیار عجیب، قدر مسلم دارای کارکردهای زیباشناختی نبوده و مانندیک طلسم بر نقش مادر به عنوان منبع خلقت تاکید داشته است. در هنر هخامنشی که اولین حلقه از هنر ملی ایران است، تصویر زن بسیار به ندرت دیده می شود. در هیچ کدام از نقش برجسته های این دوره در تخت جمشید یا سایر نقاط، تصویری از زن به چشم نمی خورد، که به احتمال بسیار قوی ریشه های اخلاقی و مذهبی داشته است؛ اما در دوره اشکانی و ساسانی تحت تأثیر فرهنگ یونانی، تصویر زن در هنر ایرانی مجددا ظهور پیدا می کند که در بسیاری از موارد اسطوره ای است.(1)

در کرت باستان الهه های باروری ای یافت شده که احتمالاً مورد پرستش بوده اند و به آنها الهه های مادری لقب داده اند. بت های سکیلادی از جزایر سیکاد در دریای مدیترانه و آفرودیت، الهه عشق و زیبایی در فرهنگ هلنی یا ونوس در فرهنگ رومی به صورت زن تجلی کرده اند. در یونان باستان، حضور زنان در انواع هنرها از جمله ادبیات منظوم و منثور و همچنین هنرهای تجسمی بسیار رواج داشته است. گرچه خلوص اثیری زنان در هنر یونانی به اندازه هنر سایر تمدن های شرقی مانند ایران نیست و تا حدی رنگ جنسی پذیرفته است، همچنان جنبه اسطوره ای خود را حفظ کرده است. همان گونه که ملاحظه می شود، تصویر اسطوره ای و مذهبی از زن در هنر، اولین و یا از جمله اولین انواع نخستین پرداخت حضور زن در هنر است.