فمینیسم صفحه 68

1- نک: هرات اللّه علوی، زن در ایران باستان، تهران، هیرمند، 1377، [و] حیات اجتماعی زن در تاریخ ایران، تهران، دفتر پژوهش های فرهنگی، امیرکبیر، 1369.

2. حضور زن در شمایل های مقدس

ظهور ادیان ابراهیمی، تصویر خاصی از زن را در آثار هنری رقم زد. زنان مقدسی که ویژگی عمومی آنان طهارت، پاکی و دوری از گناه است، جای اسطوره های سابق را گرفتند. زنانی چون آسیه همسر فرعون، حضرت مریم علیهاالسلام مادر عیسی و حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام از مهم ترین و معروف ترین آنانند. پاکی و دوری از گناه درباره حضرت مریم علیهاالسلام در فرهنگ مسیحی، غالبا در خصوص باکره بودن او معنی می یابد. این زنان که موضوع آثار هنری بسیاری بوده اند، بی پیرایه ترین، زیباترین و بی شائبه ترین حضور را در آثار هنری بازتاب می دهند. تصویر زن در قالب شمایل مقدس، عمدتا متعلق به هنر مسیحیت است و تقریبا اکثر آثار هنری مربوط به این موضوع با محوریت حضرت مریم علیهاالسلام به وجود آمده است. استراتژی آبای کلیسا درترویج مسیحیت از همان قرون اولیه مسیحی، با هنر، به خصوص نقاشی و پیکره سازی، گره خورد. مجسم ساختن مقدسان و روایات بهشت و دوزخ برای پیروانی که سواد خواندن کتاب مقدس را نداشتند، ضرورتی بود که اربابان کلیسا برای ترویج ایمان دریافتند و هنر و هنرمندان را به استخدام درآوردند که در نتیجه آن، اینک تاریخ هنر مشحون از آثار هنری با محوریت حضرت مریم علیهاالسلام و سایر مقدسان است.

میزان حضور چهره حضرت مریم علیهاالسلام، در هنر مسیحی اروپایی، به لحاظ کمی قابل قیاس با تصویر سایر مقدسان مانند حضرت زهرا علیهاالسلام در هنر اسلامی نیست. متأسفانه اقبال اندک روحانیت مسلمان اعم از شیعه و سنی به هنرهای تجسمی و وجود حرمت های فرا راه هنرمند، سبب شده است سهم مقدسان در هنر بسیار نازل باشد؛ در حالی که شمایل کشی از مقدسان مسیحی در هنر اروپایی مبدل به یک جریان گسترده و تقریبا مداوم تاریخی شده است (البته جریان شمایل شکنی در مذهب پروتستان استثنا است). کثرت آثار تجسمی با محوریت مریم به قدری است که می توان روند تحولات تاریخ هنر اروپا را در ادوار مختلف و سرزمین های متعدد از زاویه این شمایل بررسی کرد. چهره مریم از مقدس ترین و اثیری ترین حالت در اثر جاودانی «مریم ولادیمیر» متعلق به هنر بیزانس در قرن یازده میلادی، تا چهره هایی غیرمعنوی که به دست رافائل و کاراواجو و تیسین و دیگران کشیده شده اند، در نوسان است.

3. نقش مایه مادر

یکی از صورت های حضور زن در هنر در چهره مادر ظهور پیدا می کند. در این چهره، حضور زن به شدت تقدیس می شود و گاه تا حد مقدس ترین آفریده بشری بالا می رود. آثار کلاسیک و معاصر ایران و جهان مانند آثار سعدی در ادبیات یاران مشحون از این نگاه است. البته هنرمندانی هم وجود دارند که مادرانی را مورد انتقاد قرار داده اند که دامن خود را به خبائث آلوده کرده اند مانند فروغ فرخزاد در شعر «مادر آلوده».

4. سیمای عرفانی زن در قالب عشق معنوی

یکی از صورت های فراگیر حضور زن در هنر، انعکاس او در قالب عشق معنوی و آسمانی است. زن، مظهر معشوقیت خداوند متعال است که در مکتب رمانتیسم و ادبیات تغزلی با عنوان یار و نگار از آن به کرات یاد شده است. ادبیات عرفانی ایرانی مملو از تصاویر عرفانی زن است. منظومه های «لیلی و مجنون»، «شیرین و فرهاد»، «همای و همایون» نمونه هایی از این دست به شمار می روند. همان گونه که پیداست طبع ظریف و عرفانی ایرانی و ادبیات یاران، بالاترین مراتب را برای زن در هنر قائل شده است و لطیف ترین و اثیری ترین تعاریف و توصیفات را در خصوص زنان ارائه کرده است.

5. تصویر جنسی از زن

بیشترین حضور زن در هنر، به دوران جدید، یعنی زمانی که فن آوری، چاپ و تکثیر را میسر کرد، تعلق دارد. چاپ آثار هنری، انقلابی در افزایش حضور زن در هنر بود که با سایر اختراعات مانند رادیو، سینما، تلویزیون و غیره امتداد یافت. به موازات این اختراعات، جنبش های فمینیستی و غیرفمینیستی پدید آمدند و نظریه هایی در خصوص اعاده حقوق زن شکل گرفت که تصویر دگرگونه ای را در ذهن بشر ایجاد کرد: زنان در عرصه های اجتماعی فعال تر شدند و در صحنه های عدیده ای حتی گوی سبقت از مردان را ربودند. پا به پای ارتقای منزلت اجتماعی زن در غرب، منزلت حضور وی در آثارهنری بسیار افت کرده است. در قرون جدید، که اروپا همواره ادعای حقوق زن را یدک می کشیده است، چنان تصویر و منزلتی از زن را شاهدیم که نه تنها تأمین کننده حقوق او