تاثیرات نظری عصر غیبت بر اندیشه سیاسی شیعه صفحه 114

عوامل نظری (مانند تأثیر اصول و فلسفه در اجتهاد جدید)، عوامل عینی تأثیرگذار بر دگرگونی های نظری اندیشه سیاسی شیعه را پس از مشروطیت بررسی می کنیم.

الف) جایگاه اجتماعی فقیهان

از عوامل تأثیرگذار بر دگرگونی های نظری اندیشه سیاسی شیعه، اقتدار یافتن عالمان و فقیهان در عرصه اجتماعی است. هر چند فقیهان در دوران حکومت صفوی نزد حکومت ها منزلت والایی داشتند، ولی در دوره قاجار مجال بسیار گسترده ای برای فعالیت های فکری و سیاسی و اجتماعی علما پدید آمده بود که قابل مقایسه با دوره های گذشته مانند دوره صفویه نیست. «علمای شیعه در دوره قاجار پیشرفت چشم گیری نسبت به دوره صفویه به دست آوردند. اگر در صفویه، قدرت مذهبی و فقهی علما، تحت الشعاع قدرت سیاسی شاهان صفوی قرار می گرفت، در دوره قاجار، شاهان با علمایی مواجه بودند که از صفویه تا روی کار آمدن قاجار، بر جایگاه و نفوذ اجتماعی شان افزودند و خود و حوزه هایشان را بیشتر تحکیم کردند».(1)

جنبه دیگر قضیه نیز به همکاری میان جامعه و علما مربوط می شود. به گونه ای که مردم در مسائل سیاسی _ اجتماعی خود به علما متوسل می شدند تا جایی که پاسخ دادن را وظیفه شرعی عالمان می دانستند و این وضعیت در نامه ها، کتاب ها و رساله ها و تلگراف های علما آشکارا بازتاب