تاثیرات نظری عصر غیبت بر اندیشه سیاسی شیعه صفحه 22

فقه اجتهادی پایه گذاری شد و بحث های مربوط به اختیارات فقیه در لابه لای کتاب های فقهی رواج شایانی یافت و عالمانی چون سید مرتضی و سید رضی با پذیرش امارت از سوی حاکمان به اعمال ولایت نیز پرداختند».(1)

دوره دوم: عصر ایلخانان مغول

پس از سرنگونی سلسله آل بویه، ستاره اقبال شیعیان افول کرد و بار دیگر اقلیت شیعه زیر بار خلافت قرار گرفت و دانشمندان شیعی بار دیگر ناچار شدند به زیر چتر تقیه پناه برند. نشاط علمی از حوزه های شیعه رخت بربست و دوره رکود علوم و به ویژه فقه در دنیای شیعه آغاز شد. فقیهان در این دوره به تکرار دیدگاه های شیخ طوسی بسنده کردند. در نتیجه، بحث های مربوط به اندیشه سیاسی و قلمرو اختیارات فقیه نیز به فراموشی سپرده شد، تا آنجا که برای نخستین بار سلار دیلمی، به حرمت اقامه نماز جمعه در عصر غیبت فتوا داد.(2)

در نیمه دوم سده هفتم ه . ق، با سرنگونی خلافت پانصد ساله عباسی که نماینده رسمی مذهب تسنن به شمار می رفت، قدرت سیاسی اهل سنت به پایان رسید. ازاین رو، شیعیان مجال یافتند که پا به عرصه گذارند و برای گسترش دامنه پیروان و رواج اندیشه های خود، تکاپوی همه جانبه ای را آغاز کنند. نفوذ خواجه نصیرالدین بر هلاکو خان توانست میان

ص : 41

1- یعقوب علی برجی، مقاله «رفتار سیاسی فقهای دوره میانه»، فصل نامه علوم سیاسی، نوبت 4،تابستان 1380، ش 14، ص 55.
2- سلار دیلمی، سلسله الینابیع الموده، به کوشش علی اصغر مروارید، بیروت، دارالاسلامیه، 1410ه . ق، چ 1، ج 9، ص 67 ، به نقل از: فصل نامه علوم سیاسی، ش 14، ص 59.

هلاکو و شیعیان روابط نیکویی برقرار کند. تشرف غازان خان به اسلام و گرایش وی به شیعه، روند گسترش اسلام، به ویژه تشیع را در جامعه مغولی سرعت بخشید. با به قدرت رسیدن سلطان محمد خدابنده، الجایتو، ستاره اقبال شیعیان اوج گرفت و دانشمندانی مانند خواجه نصیرالدین طوسی، علامه حلی، فخرالمحققین و شهید اول، بنای مذهب را بازسازی کردند و با احیای فقه شیعه، بحث های اندیشه سیاسی مانند نیابت فقیه، قلمرو اختیارات فقیه و چگونگی رفتار با حاکمان نیز رواج یافت و فقیهان در این باره اظهار نظر کردند.(1)

3. فقیهان و دانشمندان

الف) شیخ مفید1 (338 _ 413 ه. ق)

اشاره

الف) شیخ مفید(2) (338 _ 413 ه. ق)

شیخ مفید از بنیان گذاران شیوه اجتهاد در فقه امامیه به شمار می آید که با تفکر اجتهادی به مصاف اندیشه اهل حدیث رفت و پایه های فکری آنان را متزلزل کرد. او دریایی از دانش بود که از دو رود عقل و نقل پر آب می شد. وی در اجتهاد و مکتب عقل، شاگرد ابن جنید اسکافی و در حدیث، شاگرد محمد بن علی بابویه بود. افزون بر آن، کلام را نزد حسین بن علی بصری معتزلی (293 _ 369 ه . ق) فرا گرفت. شیخ مفید، حرکت انتقادی، در برابر گرایش حدیثی را پدید آورد و با مدافعان همه مذاهب، در عهد آل بویه مناظره کرد و همگان حتی دشمنان او به مهارت وی در مناظره معترفند.(3)

1- مقاله «رفتار سیاسی فقهای دوره میانه»، فصل نامه علوم سیاسی، ص 60.
2- نک: سیدعبدالعزیز طباطبایی، حیاه الشیخ المفید و مصنفاته، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، قم، 1372.
3- مجله حوزه، ش 54، ص 125، برگرفته از: شیخ مفید معلم امت.