- دیباچه 1
- پیش گفتار 3
- اشاره 6
- ضرورت و اهداف 6
- تبیین موضوع 6
- بخش اول: کلیات 6
- 3. حساسیت موضوع و توجه به اتحاد اسلامی 7
- اشاره 7
- محدودیت ها 7
- 2. جدید بودن موضوع 7
- 1. دشواری دسترسی به منابع 7
- روش پژوهش 8
- مفهوم شناسی موضوع 8
- پرسش اصلی 8
- 1. تفاوت تأثیرهای نظری و عملی 8
- پرسش های پژوهش 8
- پرسش های فرعی 8
- ب) ویژگی عصر غیبت 9
- 2. تعریف و ویژگی های عصر غیبت 9
- الف) تعریف عصر غیبت 9
- 1. کتاب (قرآن) 10
- اشاره 10
- الف) منابع 10
- 3. منابع و مصادیق اندیشه سیاسی شیعه 10
- 2. سنت 11
- 3. عقل 12
- 4. اجماع 12
- ب) مصادیق 13
- بخش دوم: دوره های حیات اندیشه سیاسی شیعه پس از غیبت کبری 14
- نگاهی تطبیقی به اندیشه سیاسی شیعه و اهل سنت 14
- فصل اول: دوره سیاست تقیه و مطرح نشدن آشکار نظریه های سیاسی 17
- الف) تعریف تقیه 17
- 1. تقیه 17
- اشاره 17
- دو _ تقیه خوفیه 18
- اشاره 18
- ب) انواع تقیه 18
- یک _ تقیه اکراهیه 18
- چهار _ تقیه مداراتیه 19
- سه _ تقیه کتمانیه 19
- اشاره 20
- 2. ویژگی های دوره 20
- دوره اول: آغاز غیبت کبری تا به قدرت رسیدن ایلخانان مغول 21
- دوره دوم: عصر ایلخانان مغول 22
- اشاره 22
- 3. فقیهان و دانشمندان 22
- الف) شیخ مفید1 (338 _ 413 ه. ق) 22
- یک _ جهان اسلام در عصر شیخ مفید 23
- دو _ دیدگاه های سیاسی 26
- اشاره 28
- ب) سید مرتضی علم الهدی (355 _ 436 ه. ق) 28
- دیدگاه های سیاسی سید مرتضی 29
- اشاره 30
- ج) شیخ طوسی (385 _ 460 ه. ق) 30
- دیدگاه های سیاسی شیخ طوسی 32
- د) محقق حلی (602 _ 676 ه. ق) 35
- اشاره 35
- دیدگاه های سیاسی محقق حلی 36
- اشاره 38
- ه_) علامه حلی (648 _ 726 ه. ق) 38
- دیدگاه های سیاسی علامه حلی 39
- اشاره 41
- و) شهید اول (734 _ 786 ه. ق) 41
- دیدگاه های سیاسی شهید اول 42
- اشاره 45
- اول _ مرجعیت فتوایی یا تقنین 46
- سوم _ اجرای احکام قضایی اسلام 46
- دوم مرجعیت قضایی 46
- چهارم _ دیگر اختیارات حاکم (فقیه) 47
- فصل دوم: دوره ظهور مبانی نظریه های سیاسی 54
- 1. ویژگی های این دوره 54
- اشاره 56
- 2. فقیهان و دانشمندان 56
- الف) محقق کرکی (870 _ 940 ه. ق) 56
- جایگاه علمی _ سیاسی محقق کرکی 60
- 1. حکومت آرمانی (امامت) 62
- 2. ولایت فقیه، حکومت مطلوب کرکی در عصر غیبت 64
- اشاره 64
- شرایط فقیه 66
- اختیارات فقیه 66
- مسئله مشروعیت دولت صفوی 67
- مسئله خراج 69
- اشاره 72
- ب) شهید ثانی1 (911 _ 966 ه. ق) 72
- دیدگاه های سیاسی شهید ثانی 73
- اشاره 74
- ج) وحید بهبهانی (1117 _ 1205 ه. ق) 74
- دیدگاه های سیاسی وحید بهبهانی 75
- د) شیخ جعفر کاشف الغطا (م 1228 ه. ق) 80
- اشاره 80
- دیدگاه های سیاسی شیخ جعفر کاشف الغطاء 82
- اشاره 88
- ه ) ملا احمد نراقی1 (1185 _ 1245 ه. ق) 88
- اندیشه انسان شناسی نراقی 89
- اندیشه های سیاسی محقق نراقی 91
- الف) مشروعیت حاکم یا حاکمان عصر غیبت 92
- ب) ملاک سنجش عدالت و عادل 93
- و) سید محمد مهدی طباطبایی، بحرالعلوم (متوفا 1212 ه. ق) 100
- اشاره 100
- ز) سید میر عبدالفتاح حسینی مراغی (م 1250 ه. ق) 101
- دیدگاه های سیاسی علامه بحرالعلوم ولایت فقیه 101
- اشاره 101
- دیدگاه های سیاسی 102
- حکومت و رهبری 102
- اشاره 103
- ح) محمد حسن نجفی (صاحب جواهر) (م 1266 ه. ق) 103
- دیدگاه های سیاسی صاحب جواهر 105
- ط) شیخ اعظم انصاری (1214 _ 1281 ه. ق) 107
- اشاره 107
- دیدگاه های سیاسی شیخ اعظم 109
- 1. ویژگی های دوره 113
- اشاره 113
- فصل سوم: دوره تکامل نظریه های سیاسی شیعه (چارچوب و مبانی نظام سیاسی) 113
- الف) جایگاه اجتماعی فقیهان 114
- اشاره 115
- ب) کنش ها و واکنش های متقابل استبداد و استعمار 115
- 2. فقیهان و دانشمندان 115
- الف) آیت اللّه میرزا محمد حسین نایینی (1276 _ 1355 ه. ق) 116
- اشاره 116
- دیدگاه های سیاسی محقق نایینی 118
- اشاره 119
- الف) سلطنت تملیکیه 119
- مبانی سلطنت تملیکیه 119
- اشاره 119
- اشاره 120
- اول _ عصمت 120
- یک _ عوامل مؤثر در بقای حکومت ولایتی 120
- اشاره 120
- دوم _ نظارت بیرونی 120
- ب) سلطنت ولایتیه 120
- دو _ مبانی حکومت ولایتیه 121
- اشاره 127
- الف) تحقق سلطنت اسلامی با مشورت عقلا 128
- ب) نظارت بیرونی، جانشین عصمت و عدالت 128
- ج) ضرورت تدوین قانون اساسی 129
- اشاره 130
- یک _ مشروعیت مداخله 131
- دو _ شرایط نمایندگان مجلس 131
- الف) مشروعیت مداخله نمایندگان مجلس 131
- سه _ وظایف اصلی نمایندگان 132
- اشاره 132
- اول _ تطبیق دخل و خرج مملکت 132
- دوم _ تشخیص وضع قوانین و تمییز ثابت از متغیر 133
- اشاره 133
- 1. عوامل تقویت کننده استبداد 134
- 2. راه های مقابله با عوامل استبداد 135
- 1. عوامل قیام مردمی از دیدگاه امام خمینی رحمه الله 135
- ب) امام خمینی رحمه الله 135
- 2. مبانی نظام اسلامی از دیدگاه امام خمینی رحمه الله 140
- 3. نظریه دولت و حکومت و نظام سیاسی از دیدگاه اندیشمندان معاصر (با محوریت اندیشه های سیاسی امام خمینی رحمه الله) 142
- الف) پیشینه تاریخی دولت در اسلام 143
- یک _ امور حسبیه 145
- ب) اصطلاح های فقهی مرتبط با اندیشه دولت 145
- اشاره 145
- دو _ احکام ثانوی (احکام حکومتی) 146
- اشاره 146
- چهار _ دارالاسلام 147
- سه _ نفی سبیل 147
- گستره نفوذ احکام حکومتی 147
- ج) نظام سیاسی در شریعت و فقه 148
- یک _ تعریف سیاست 148
- دو _ سیاست از دیدگاه اسلام 148
- چهار _ مقایسه میان اسلام و مسیحیت 149
- سه _ تعامل دیانت و سیاست 149
- پنج _ وجود نظام سیاسی و اجتماعی در اسلام 150
- اشاره 151
- اول _ اجرای احکام شریعت 151
- شش _ علل ضرورت استقرار نظام سیاسی 151
- دوم _ اقتدا به پیامبر به عنوان بنیان گذار حکومت 152
- هفت _ موضوع های حکومتی و سیاسی در فقه حکومتی 153
- سوم _ احیای شریعت 153
- هشت _ ویژگی های حکومت در اسلام 154
- اول _ خدایی بودن دولت 154
- دوم _ محدود نبودن در حیطه قبیله و نژاد و طبقه خاص 155
- سوم _ فرا دموکراتیک بودن دولت 155
- نه _ نقش مردم در نظام اسلامی 157
- اشاره 157
- 1. بیعت و اعلام وفاداری و فرمان برداری 159
- اشاره 159
- الف) مفهوم بیعت 159
- وظایف ملت در برابر دولت 159
- اشاره 159
- بیعت از نظر سیاسی 160
- 3. نظارت (نظارت شهروندان) 161
- 2. اطاعت 161
- اول _ مطلق بودن 162
- اشاره 162
- ده _ ویژگی های حاکمیت الهی 162
- دوم _ جامع بودن 163
- سوم _ انحصاری بودن حاکمیت 164
- یازده _ شرایط حاکم اسلامی 164
- اول _ پاکی و قداست 164
- اشاره 164
- دوم _ برخورداری از ملکه اجتهاد 165
- دوازده _ فلسفه حکومت 166
- حوزه های کارآمدی حکومت از دیدگاه حضرت امام خمینی رحمه الله 167
- الف) فتح قلوب مردم 167
- استقرار قانون 168
- ب) تزکیه نفس کارگزاران نظام 168
- الف) اجرای برنامه های اقتصادی اسلام 169
- ب) قناعت کارگزاران 170
- ج) توجه به اقشار ضعیف 170
- ه_ ) سهیم کردن مردم در فعالیت های دولتی 171
- د) پرهیز از سخت گیری اقتصادی بر مردم 171
- و) برقراری نظام امن اقتصادی 172
- الف) صالح بودن دولت و مسئولان 172
- ب) شایسته سالاری 173
- ج) وجدان کاری 173
- ه_ ) جلوگیری از فساد اداری 174
- د) رسیدگی به امور مردم 174
- ز) خودداری از خصلت و رفتار آمرانه و تکلیفی 174
- و) زدودن فساد 174
- الف) یکپارچگی مردم و حکومت 175
- ب) مشارکت سیاسی مردم 176
- ج) عدالت پروری 177
- د) انتقاد پذیری 177
- ه_ ) پرهیز از سیاست بازی 178
- آسیب شناسی نظام اسلامی از دیدگاه حضرت امام خمینی رحمه الله 178
- اشاره 180
- الف) تفرقه 180
- ج) ارائه چهره واژگونه از اسلام 182
- ب) ارائه چهره طاغوتی از حکومت 182
- د) سوء استفاده از آزادی 183
- ه_) وابستگی اقتصادی 184
- و) تجمل و اشرافی گری 185
- اشاره 187
- ج) شهید محمدباقر صدر1 187
- دیدگاه های سیاسی شهید محمدباقر صدر 188
- اشاره 191
- پیشنهادهای کلی 191
- بخش سوم: همراه با برنامه سازان 191
- 1. آگاهی از فلسفه سیاسی اسلام 192
- 2. آگاهی نسبی از مکتب های سیاسی 192
- 5. زمان بندی درست برای طرح مسائل سیاسی 193
- 3. آگاهی از دغدغه های فکری نسل جوان و پاسخ گویی به آن 193
- 4. اولویت بندی بحث های سیاسی 193
- 6. مخاطب شناسی 193
- 7. بیان عینیت سیاست و دیانت در اسلام 194
- 9. توجه دادن به مکلّف بودن همگان 195
- 1. داستان هایی از زندگی علما 195
- اشاره 195
- 8. افزایش سطح آگاهی 195
- پیشنهادهای برنامه ای 195
- اشاره 195
- ب) ارائه الگوی مناسب از زندگی علما 196
- الف) انتخاب شخصیت های مناسب برای داستان 196
- د) نقش خانواده در پرورش استعدادها 196
- ه ) دوستان زمان تحصیل 196
- ج) پرهیز از زیاده روی 196
- و) شرایط سیاسی زمان هر عالم 197
- 2. دیالوگ ها و رفتارهای در حال ایفای نقش 197
- 3. طراحی صحنه ها 197
- اشاره 197
- الف) پرهیز از رفتارهای منافی شأن روحانیت 197
- ب) ارائه دیالوگ های قابل فهم برای عموم 197
- 6. انعکاس اندیشه های سیاسی عصر غیبت در رسانه 198
- 4. مستند زندگی سیاسی عالمان عصر حاضر 198
- الف) رسانه و دانشمندان شیعه 198
- اشاره 198
- 5. انتقال مفاهیم سیاسی در برنامه کودک و نوجوان 198
- ب) رسانه و اندیشه های سیاسی شیعه 200
- پرسش های مردمی 201
- پرسش های کارشناسی 201
- سخن پایانی 203
- منبع شناسی 205
- کتاب نامه 207
دیدگاه های سیاسی کرکی
1. حکومت آرمانی (امامت)
اندیشه سیاسی شیعه همواره تحت تأثیر نظریه امامت بوده است؛ یعنی عصر حضور، در عمل بر ذهن و فکر اندیشمندان شیعی، در عصر غیبت سایه انداخته است. بحث هایی که فقیهان و متکلمان شیعی در جدال با اهل سنت در مسئله امامت داشته اند، بسیاری از پس زمینه های اندیشه سیاسی آنان را روشن می کند؛ گرچه در این میان نباید تفاوت های دوره حضور و غیبت را نادیده گرفت. به هر حال، امامت، زمینه فکری و سابقه ذهنی مطرحی در نزد متفکران شیعی بوده است. ازاین رو، به نظر می رسد طرح مبحث امامت در مقدمه، برای فهم اندیشه سیاسی شیعه، ضروری است. افزون بر این، بحث های کرکی درباره امامت، دربردارنده نکته های مهمی از مبانی اندیشه سیاسی او در عصر غیبت است.
به نظر محقق کرکی، منصب امامت، همانند منصب نبوت عظیم است. (1)ازاین رو، کسانی باید عهده دار آن باشند که شرع را بشناسند و شایستگی احراز این مقام را داشته باشند. به نظر وی، اهل سنت، آنچنان این مقام را خوار و کوچک شمردند که فاسقان و شراب خواران بنی امیه نیز مدعی آن شدند و بر اهل بیت پیامبر جفا کردند.(2)وی به اهل سنت اعتراض می کند که چرا هدف امامت را حفظ نظام دنیایی مردم دانسته و آن را به رأی مردم وابسته کرده اند؛ به گونه ای که حتی فاسق هم می تواند عهده دار امر مهم
1- محقق کرکی، نفحات اللاهوت فی لعن الجبت و الطاغوت، به کوشش: محمدهادی امینی، . 49 و 69 ، تهران، مکتبه نینوا، 1375 ، چ 1، صص 47
2- همان، صص 40 و 70