اندیشه های تربیتی استاد مرتضی مطهری (ره) صفحه 149

درباره خطا و گناه می فرمایند: «اَلَا وَ انّ الْخَطایا خَیْلٌ شُمُسٌ حُمِل عَلَیْهَا أَهلُها؛ مَثَل گناهان مَثَل اسب های چموش است که اختیار را ازکف سوار می گیرند.» حالت گناه، حالت از دست دادن انسان، مالکیت نفس خود است. آن وقت در مورد تقوا که نقطه مقابل آن است می فرماید: «اَلا و انّ التقوی مَطایا ذُلُلٌ»، ولی مَثَل تقوا مَثَل مرکب های رام است که اختیار مرکب دست سوار است، نه اختیار سوار دست مرکب؛ یعنی او فرمان می دهد، این عمل می کند.

هیچ مکتب تربیتی در دنیا اعمّ از مادی یا الهی پیدا نشده است که بگوید خیر، تقویت اراده یعنی چه؟ انسان باید صددرصد تسلیم میل های خودش باشد و هر طور که خواهش نفسانی او حکومت کرد، همان طور عمل کند. بحث در ضمانت اجرایی مطلب است که راه تسلط اراده بر میل ها چیست؟ آیا همین قدر که گفتیم «اراده» و در نتیجه عقل باید بر میل ها حاکم باشد، با یک بایدی که ما گفتیم، فوراً دیگر عقل و اراده در وجود ما برمیل ها حاکم می شود؟ چه چیز ضامن اجرای حکومت عقل و اراده بر میل هاست؟

«در واقع اراده، قوه اجرایی عقل است، ولی خود عقل چیست و از عقل چه کاری ساخته است؟ عقل جز روشنایی، چیز دیگری نیست که انسان را روشن می کند، اما آیا روشن کردن به انسان جهت هم می دهد؟ انسان دنبال آنچه می خواهد، می رود و از چراغ عقل استفاده می کند برای رسیدن به مطلوب خویش. مشکل این است که انسان چه مطلوبی داشته باشد؟ البته در اینکه انسان نیاز دارد به چراغ عقل، برای اینکه راه را روشن کند، بحثی نیست، ولی سخن در این است که عقل و علم روشنایی است، محیط را روشن می کند، این وسیله است برای آن مقصد، ولی آیا فهمیدن و دانستن