اندیشه های تربیتی استاد مرتضی مطهری (ره) صفحه 178

تربیت به مفهوم پرورش و رشد دادن است و آیا ترس می تواند عامل رشددهنده روح انسان باشد؟ نه، نقش ترس این نیست که عامل رشددهنده باشد، ولی یک بحث دیگر این است که آیا عامل ترس جزو عواملی است که باید برای تربیت کودک یا تربیت اجتماع از آن استفاده کرد یا نه؟ جواب این است: بله، ولی نه برای رشد دادن و پرورش استعدادها، بلکه برای بازداشتن روح کودک یا روح بزرگسال در اجتماع از برخی طغیان ها؛ یعنی عامل ترس عامل فرونشاندن است، عامل رشد دادن و پرورش دادن استعدادهای عالی نیست، ولی عامل جلوگیری [از رشد] استعدادهای پست و پایین و عامل جلوگیری از طغیان هاست». (1)

بنابراین، برای تربیت طفل یا اجتماع، از عامل ترس به عنوان یک بازدارنده از طغیان (نه عامل پرورش) می توان استفاده کرد. (2) «هرچند عامل ترس و ارعاب و خشونت، عامل پرورش و شکوفا کردن نیست، ولی عامل لازمی است؛ شرط تربیت است، گو اینکه عامل تربیت نیست.» (3) در واقع تهدید و هشدار، عامل زمینه ساز است و از این نظر می تواند در قالب شرط، موقعیت آفرین باشد.

سه _ لزوم آگاهی از علت تشویق و تهدید

اگر متربی از دلیل تشویق و تهدید آگاه نشود، نه تشویق را می توان عامل تربیت دانست و نه تهدید را عامل کارآمدی درجلوگیری از سرکشی. در واقع کارآیی این دو، به آگاهی از چرایی آنهاست. ازاین رو، تشویق و ترساندن کودک بدون آگاهی از دلیل آن، هرگز سازنده و بازدارنده نخواهد

1- . مجموعه آثار، ج 22، ص554.
2- . نک: یادداشت های استاد مطهری، ج2، ص102.
3- . مجموعه آثار، ج22، ص 556.