اندیشه های تربیتی استاد مرتضی مطهری (ره) صفحه 25

2. روح

اصلی ترین موضوع تربیت، روح انسان است. منظور از روح هر چیزی است که جسم نباشد. بنابراین، باید ببینیم روح که ماهیت و جوهره انسان را تشکیل داده است، چیست؟ پرورش روح که به تکامل انسان می انجامد، در چه اموری متمرکز می شود و کمال انسان چیست؟

برخی کمال را تنها در عقل می دانند. «به عقیده فلاسفه قدیمی، اساساً جوهر انسان همان عقل اوست. منِ واقعی انسان همان عقل اوست. همچنانکه بدن جزو شخصیت واقعی انسان نیست، قوا و استعدادهای روحی و روانی مختلفی که انسان دارد هیچ کدام جزو شخصیت واقعی انسان نیست. شخصیت واقعی انسان همان نیرویی است که فکرکننده است. انسان؛ یعنی همان که فکر می کند، نه آنکه می بیند، نه آن که تخیل می کند و نه آن که مثلاً می خواهد و دوست دارد یا دارای شهوت و خشم است. جوهر انسان، فکر کردن است و انسان کامل؛ یعنی انسانی که در فکر کردن به حد کمال رسیده است.» (1) «از نظر فیلسوف، اگر انسان بخواهد به مقام انسان کامل برسد، با چه ابزاری باید پیش برود؟ با ابزار استدلال و قیاس، با صغرا و کبرا و مقدمات چیدن و فکر کردن، با پای منطق.» (2) پس براساس این نظر، موضوع تربیت، فقط عقل و اندیشه انسان می شود، ولی برخی دیگر جوهره انسان را دل و قلب او می دانند. «مکتب عشق، برای رسیدن انسان به کمال، عقل را کافی نمی داند، می گوید: عقل، جزئی از وجود انسان است، نه اینکه تمام ذات انسان، عقل او باشد. عقل