مستضعفان از دیدگاه اسلام صفحه 63

جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصیرًا. (نساء: 97)

کسانی که بر خویشتن ستمکار بوده اند، (وقتی) فرشتگان جانشان را می گیرند، می گویند: «چگونه بودید». (آنان) پاسخ می دهند: «ما در زمین از مستضعفان بودیم.» می گویند: مگر زمین خدا پهناور نبود تا در آن هجرت کنید؟ پس آنان جایگاهشان، دوزخ است و دوزخ، بد سرانجامی است.

از مفهوم این آیه استفاده می شود که اگر مستضعفان در زمین باشند و ستمگر نباشند، موضوع مهاجرت منتفی می گردد. ازاین رو، سرنوشت اینها با کسانی که بر خود ستم روا داشتند، تفاوت خواهد داشت. آنها یکی از برنامه های اسلام (هجرت) را به کار نبستند و به سرزمین های خطرناک کشیده شدند و در پناه مشرکان جان سپردند. ازاین رو، جای عذری برایشان باقی نمی ماند، ولی گروه دیگر نه ندای اسلام را شنیده و نه حقانیّت اسلام را احتمال داده و نه توانایی تشخیص داشته اند. بنابراین، باید معذور باشند.

آیا جاهل قاصر (مستضعف دینی)، کافر است؟

بی تردید، جاهل قاصر (مستضعف دینی)، اهل ایمان نیست، ولی سخن در این است که آیا چنین کسی کافر است یا نه؟ آنچه میان متکلّمان مسلمان مشهور شده این است که میان ایمان و کفر، حدّ وسطی وجود ندارد؛ زیرا آن دو از نوع عدم و ملکهاند؛ یعنی شخص یا مؤمن است یا کافر. بنابراین، عقیده ای خارج از این دو وجود ندارد. چنان که سخنی که مرحوم شیخ طوسی فرموده و علاّمه حلی به شرح آن پرداخته است، به این مطلب گواهی می دهد.

ایمان تصدیق با قلب و زبان است و نبود ایمان، کفر است. گاهی این نبود ایمان با ضدّ و گاهی بدون آن است. فسق، خارج شدن از اطاعت پروردگار، با ایمان به او است و نفاق، آشکار نمودن ایمان و مخفی داشتن کفر است. کفر در لغت به معنی پوشاندن و در اصطلاح شرع، نبود ایمان است. این نبودن ایمان دو بخش دارد: یکی نبودن ایمان با وجود ضدّ آن؛ بدین گونه که اعتقاد به فساد چیزی داشته باشد که شرط ایمان است. دیگر نبودن ایمان