جهان بینی الهی و انهیار فلسفه و منطق دیالکتیک صفحه 85

بینایی فعلی نداشته باشد و اما نوعاً انسان قابلیت بینایی دارد که چشم داشته باشد و به دیوار نمی گوید کور است. زیرا دیوار شأنیت بینایی ندارد.

و اگر امر عدمی قابلیت وجود ندارد تقابل به ایجاب و سلب می باشد. مانند هستی و نیستی، بود و نبود و محال بودن تناقض از قضایای بدیهی اولیه فلسفی است.

فرق تناقض و تضاد

تناقض و تضاد با هم چهار فرق اساسی دارند:

1-تناقض بین شیء وجود و عدمی می باشد و اما تضاد باب تقابل بین دو ماهیت کیفی وجودی است.

2-تناقض اختلاف درکم، و کیف دارد چنانکه نقیض سالبه کلیه موجبه جزئیه است. و اما تضاد اتفاق درکم، و اختلاف در کیف دارد ماندد قضیه سالبه کلیه ضد موجبه کلیه است.

3- تناقض نه قابل اجتماع است و نه قابل ارتفاع یعنی هم اجتماع نقیضین و هم ارتفاع آن محال می باشد، و به خلاف ضدین که اجتماع آن در موضوع واحد عقلا محال است. و اما ارتفاع آن محال نیست. و ممکن است چیزی نه سیاه باشد و نه سفید، سبز باشد.

4-در تناقض هشت وحدت و به قول ملاصدرا 9چیز شرط است.

1-وحدت موضوع معتبر است. مثلا اگر بگوید ساقه گندم سبز است وساقه گل سبز نیست. این دو قضیه تناقض ندارد چون وحدت موضوع نیست.

2-وحدت محمول باشد. ساقه گندم سبز است و ساقه گندم سیاه نیست. تناقض نیست چون وحدت محمول ندارد.

3-وحدت زمان لازم است. اگر بگوید گیاه در بهار سبز است و گیاه در پائیز سبز نیست تناقض نیست زیرا وحدت زمان ندارد.

4-وحدت شرط لازم است. درخت نیاز به آب دارد اگر بریده نباشد و درخت نیاز به آب ندارد اگر بریده باشد. تناقض نیست چون وحدت شرط ندارد.

5-وحدت اضافه باشد. دانه سیب کوچک است نسبت به هندوانه و دانه سیب بزرگ است نسبت به دانه خرما. تناقض نیست چون وحدت نسبت ندارد.

6-وحدت چزء و کل باشد. اگر بگوید انسان سفید نیست یعنی تمام بدن او و انسان سفید است یعنی قسمتی از بدن او تناقض نیست چون درهر دو قضیه حکم روی کل تنها یا روی جزء تنها نرفته.

7-وحدت قوه و فعل باشد. زید نویسنده نیست بالفعل و زید نویسنده است یعنی بالقوهر توان نوسیندگی دارد. تناقض نیست چون وحدت جهت نیست.

8-وحدت مکان شرط است. اگر بگوید زید کنار میز می¬خوابد و زید کنار صندلی نمی خوابد تناقض نیست چون وحدت مکان ندارد.

9-وحدت حمل معتبر است. و اگر بگوید زید جزئی است به اعتبار حمل اولی، و زید جزئی نیست به اعتبار حمل شایع و صناعی تناقض نیست چون وحدت حمل ندارد.

و اما در تضاد پنج چیز شرط است: