وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 10

1- مسالک الافهام: 1/344.

2- جواهرالکلام: 28/2.

3- توضیح بیشتر این مطلب در جای خود خواهد آمد.

4- التّنقیح الرّائع: 2/300.

ایضاح نیز همین است.(1) کاشف الغطاء حقیقت وقف را حبس می داند (که منشألغوی آن همان وقوف به معنای قیام بدون حرکت است)، زیرا این عقد صاحب آن را از تصرّف حبس (منع) می کند که درشرع به طور حقیقی یا مجازی (به دلیل وجود علاقه کلّ و جزء) بر عقد وقف اطلاق شده است.(2)

به نظر می رسد بیان کاشف الغطاء بیشتر از بیان فاضل مقداد و فخر قابل دفاع باشد، مخصوصا اگر در باب وقف، عقد را شرط ندانیم و معاطات را کافی بدانیم.

گفتار 4- توضیح مفرداتِ تعریف

«تحبیسُ الاصل و اطلاقُ المنفعه»: محقّق کَرَکی(3) در توضیح مفردات این عبارت می نویسد: منظور از تحبیس اصل، منع از تصرّف به معنای نقل و انتقال از قبیل بیع، هبه

و... است. فاضل مقداد نیز در توضیح عبارت مذکور می نویسد: منظور از تحبیسِ اصل، جلوگیری از نقل آن است از جهت خودش، و معنای «اطلاق المنفعه» همان اباحه هرگونه تصرّف برای مستحقّ آن است.(4) و شهید ثانی در روضه «تحبیسُ الاصل» را چنین تفسیر کرده است:

تحبیسُ الاصل یعنی اصل ملک را در حالتی قرار دادن که بجز در موارد استثنا شده، تصرّفاتی که موجب نقل و انتقال آن می شود جایز نباشد.(5) ابوالصّلاح حلبی در کافی در مقام بیان ویژگی مطلق صدقه چنین توضیح می دهد:

صدقه وجهی است برای حرمت تصرّف بر متصدّق (انفاق کننده) و اباحه آن بر «متصدّق علیه».... .(6)

حقّ این است که منظور از تحبیس اصل، جلوگیری از نقل و انتقال آن (جز در موارد استثنا شده) توسط واقف، موقوف علیه و هرکس دیگر است، چنان که از اطلاق عبارات محقّق کرکی، فاضل مقداد و شهید ثانی استفاده می شود نه آنچه حلبی اظهار داشته است (یعنی تنها حرمت تصرّف متصدّق).