وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 115

1- محاضراتٌ فی الوقف: 128-129.

2- الشّرح الصّغیر و بُلغهُ السّالک: 4/9-10.

3- ملحقات العروه: 2/208 ؛ تحریر الوسیله: 2/69 ؛ المصطلحات الوقفیّه: 247 از فتح القدیر: 6/200 ؛ الشّرح الصّغیروبُلغَه السّالک: 2/204 ؛ مغنی المحتاج: 2/280 ؛ شرح منتهی الارادات: 2/492.

4- ملحقات العروه: 2/208 .

شیخ مفید در مقنعه، ظاهر شیخ طوسی در مبسوط، ابن ادریس، علاّمه در قواعد، محقّق اوّل در شرایع و المختصر النافع، فیض کاشانی و ...؛ همچنین از فقهای معاصر، امام خمینی، به صحّت وقف کافر بر اماکن و معابد خودشان تصریح کرده اند.(1)

دیدگاه فقهای اهل سنّت

وَهبهُ الزُّحَیْلی می نویسد: فقهای ما بر بطلان وقف غیر مسلمان بر جهت معصیت- که نه در دین ما و نه در دین خود او قربت نیست- اتّفاق نظر دارند؛ امّا در مواردی که اَنظار

ادیان، گوناگون است، اختلاف کرده اند.

حنفیّه می گویند: در وقف ذمّی بایدجهت موقوفٌ علیه هم درنزد ما(مسلمین)و هم در نزد خودشان قربت باشد، مانند وقف بر فقرا یا بر مسجد قدس (مسجدالاقصی) که هم در اعتقاد واقف و هم در نظر اسلام قربت است؛ امّا وقف غیر مسلم بر مسجد و همچنین

وقف او بر «کَنیسه» و «بیعه» (با این که در اعتقاد خودش قربت است)، صحیح نیست.

مالکیّه (چنان که ابن رشد از آنها حکایت کرده است) می گویند: اگر کافر ذمّی بر کَنیسه ای وقف کند، اگر وقف بر ترمیم یا بر مجروحان و بیماران در آن جا باشد، صحیح است و به آن عمل می شود؛ امّا اگر در دعاوی خود به ما مراجعه کنند، حاکم اسلامی به حکم اسلام بین آنها حکم می کند؛ لذا در موارد نامبرده حکم به صحّت وقف می کند؛ امّا

اگر وقف بر عُبّاد کنایس باشد حکم به بطلان آن می نماید. در نتیجه ملاک، قربت در اعتقاد واقف است در احوال جایزه. امّا نظر معتمد در نزد مالکیّه، بطلان وقف ذمّی بر

کَنیسه به طور مطلق و بطلان وقف کافر بر مثل مسجد، رباط، مدرسه و... از قربات اسلامیّه است. یعنی ملاک، همان جهت خیر و قربت در نزد آنها و ما با هم است.

شافعیّه و حنابله می گویند ملاک قربت بودن در نظر اسلام است، خواه در اعتقاد واقف، قربت باشد یا نباشد. لذا وقف کافر بر مسجد صحیح است، زیرا این کار در اسلام قربت است، امّا وقف او بر کَنیسه، آتشکده و ... صحیح نیست چون در نظر اسلام، قربت