وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 143

1- تحریرالوسیله: 2/71-72.

2- الفقه الاسلامی و ادلّته: 8/190-192.

3- مغنی المحتاج: 2/396.

4- البحرالزَّخّار: 5/152.

5- المغنی: 5/373.

الصّغیر و بُلغه السالک ضمن تصریح به عدم اشتراط تعیین مصرف در وقف، مورد مصرف آن را مواردی می داند که مقتضای عرف غالب است و اگر چنین عرفی نبود به مصرف فقرا می رسد.(1)

شیخ طوسی در خلاف، برای شافعی دراین مسأله دو قول ذکرکرده است.(2) از عبارات شافعی در الامّ نیز اشتراط تعیین مورد مصرف استفاده می شود.(3) در المُدَوّنه الکبری از

مالک نقل شده است که وقتی از او پرسیدند: مردی وصیّت کرده که: خانه من حبس (وقف) است، امّا مورد مصرف را ذکر نکرده است، چه باید کرد؟ در پاسخ گفت: به نظر من این مال بر فقرا و مساکین، حبس (وقف) خواهد بود.(4) ابن حَجَر در ابن حَجَر در فتح الباری همین قول را به ابویوسف و محمّد نیز نسبت داده از بخاری نقل کرده است که: اگر کسی بگوید: «خانه من برای خدا صدقه است» و مورد مصرف را بیان نکند، این وقف صحیح است و باید آن را به خویشان خود اعطا کند. بخاری برای این مسأله به حدیث ابوطلحه استناد کرده است که به پیامبر صلی الله علیه و آله عرض کرد: محبوبترین اموال من «بَیْرُحا» (نام باغی بوده) است و آن صدقه است برای خدا. رسول خدا (ص) هم، اجازه داد و بعد فرمود: آن را برای نزدیکان خویش قرار ده.(5)

فقه ظاهریّه

ابن حزم ظاهری تصریح کرده است که اگر کسی خانه خود را وقف کند و مورد مصرف را ذکر نکند، تا زنده است می تواند آن را به هر کسی بخواهد انفاق کند، و وقتی از دنیا رفت، درآمد این وقف به خویشان و کسانی که نسبت به دیگران به او نزدیکتر

هستند، می رسد. وی دلیل این مسأله را همان حدیث معروف ابوطلحه ذکر کرده است.(6)

2- وقف بر افراد غیر محصور

از عبارت البحر الزّخّار (فقه زیدی) صحّت وقف بر غیرمحصور استفاده می شود. وی