وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 176

1- برای فروع یاد شده: رک:المبسوط: 3/296-298؛ جامع المقاصد: 9/96؛ تذکره الفقهاء: 2/437-438؛ مختلف الشیعه: 497؛ جواهر الکلام: 28/105به بعد؛ مفتاح الکرامه: 9/112-123؛ الرّوضه: 1/303؛ تحریرالوسیله: 2/73؛ منهاج الصّالحین، حکیم: 2/253؛ منهاج الصّالحینِ خویی: 2/250 و از منابع غیر امامیّه: البحرالزّخّار: 5/155؛ المغنی، ابن قدامه: 5/362-368.

تفسیر واژه ها باشد؛ بلکه منظور بیان مصادیق است:

مسلمین

شیخ طوسی درنهایه تصریح کرده است که اگر کسی بر«مسلمین» وقف کند، مستحق آن، همه کسانی هستند که به شهادتین واَرکان شریعت، یعنی نماز، زکات، صوم، حج وجهاد، اقرار دارند، هر چند در آراء و مذاهب بایکدیگر اختلاف داشته باشند.(1) ابن برّاج نیز همین نظر رابرگزیده است. شیخ مفید نیز همین بیان رادارد با این تفاوت که درباره نماز، فعل وانجام آن رانیز معتبر دانسته است. سلّار تنها انجام نماز به سوی قبله را ذکر کرده است، وابن حمزه و علاّمه در تذکره به اقرار به شهادتین اکتفاکرده اند.

ابن ادریس می گوید: اگر واقف مسلمان مُحِق باشد واژه «مسلمین» به مسلمانان مُحِق منصرف می شود. دلیل وی خطاب وشاهد حال است. وی مختار شیخ را درنهایه در بعضی از موارد با تقرّب به خداوند، ناسازگار می داند. علاّمه در قواعد تنها انجام نماز به سوی قبله را شرط دانسته است. از معاصران، آیه اللّه خویی مستحق را(در این فرض) کسانی می داندکه واقف به اسلامشان معتقداست. آیه اللّه حکیم و امام خمینی در تحریر،

مستحق را مُقِرّ به شهادتین دانسته اند.(2)

علاّمه در مختلف، بعد از اختیار نظر ابن حمزه (اقرار به شهادتین) و استدلال برای آن

به اجماع بر جواز صدقه و وقف در مورد، این عنوان می نویسد: در این جهت بین طوایف اسلام فرقی نیست؛ البتّه کسانی که با ارتکاب اعمالی از دین پیامبر اسلام خارج

شده اند، همانند غُلات و مُجَبِّره و ... حسابشان فرق می کند و استثنا شده اند(3)؛ دیگر اَعلام نیز غالبا به این نکته اشاره دارند.(4)

به نظر می رسد، بجز در مواردی که قرینه ای در کار باشد یا شاهد حال بر معنایی دلالت کند، مختار آیه اللّه حکیم و امام خمینی بیشتر قابل دفاع است.