وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 192

1- مسالک الاَفهام: 1/361.

2- قواعدالاحکام: 2/399؛ ارشادالاذهان: ص454.

3- جامع المقاصد:9/69.

4- الرّوضه: 1/304.

5- ایضاح الفوائد: 2/402.

6- السّرائر: 3/162؛ جامع المقاصد:9/69؛ علاّمه در تذکره: 2/430؛ امام خمینی در تحریر: 2/71؛ آیه اللّه خویی در منهاج الصّالحین: 2/249؛ آیه اللّه حکیم در منهاج الصّالحین: 2/252و...

7- الکافی: 7/38؛ الفقیه: 4/178؛ وسائل الشیعه: الباب 8؛ ابواب احکام الوقف، ح 1.

جهت خاصّ (مثل فقر،علم...) وقف شده است نه برافراد ومصادیق این عناوین.(1) البتّه عدم وجوب استیعاب در مواردی است که «موقوفٌ عَلَیهم» غیر محصور باشند. و صاحب جواهر از فَخرالمحقّقین درشرح ارشاد، نقل کرده است که در غیر محصور نیز تا آن جاکه میسّر است ،استیعاب واجب است .

نکته دیگری که صاحب جواهر به آن تصریح کرده این است که:بنابر عدم وجوب استیعاب اگر در توزیع آن بین «موقوفٌ علیهم» (بدون عذر) تأخیر کرد، ضامن آن خواهد بود.(2)

در مغنی المحتاج (فقه شافعی )آمده که فقیر درباب وقف همان فقیر در باب زکات است.(3)

جیران = همسایگان

اشاره

از عناوینی که عموم فقها در باب وقف به توضیح و تفسیر آن پرداخته اند، عنوان «جار» است. روشن شدن این واژه بجز درباب وقف، در موارد دیگر نیز مفید است. به عنوان نمونه در روایات، نسبت به همسایه سفارشهای اکید شده، و در آن جا نیز محلّ بحث است که حدّ و مرز همسایه تاکجاست.

از مجموع کلمات فقها در این باره استفاده می شود که برای «جیران» سه قول یا سه احتمال وجود دارد:

1- تا چهل ذراع از هر جانب، همسایه محسوب می شوند.

2- ملاک و ضابطه در تشخیص این عنوان با عرف است .

3- تا چهل خانه از هر طرف همسایه محسوب می شوند.

شیخ طوسی در نهایه و شیخ مفید در مقنعه، احتمال اوّل رابرگزیده اند: هرگاه کسی بر همسایگان (جیران) خود وقف کند و با اسماء و صفات، آنان را مشخّص نکند به همسایگانی منصرف می شود که از هر طرف تا چهل ذراع فاصله دارند و کسانی که از این