وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 337

1- رک: مختلف الشیعه: 491؛ کشف الغطاء: 181؛ تحریرالوسیله: 2/85؛ منهاج الصّالحین، حکیم: 2/264؛ منهاج الصّالحین، خویی: 2/259؛ الوِصایه والاوقاف، هاشم معروف الحسنی: 273-276.

2- تحریرالوسیله: 2/86.

3- منهاج الصّالحین، حکیم: 2/264؛ منهاج الصّالحین، خویی: 2/259.

متداخل باشند، یعنی در عنوان «حصول علم یا اطمنیان» داخل باشند.

2- ظاهرا دلیل اصلی تقدّم ادّعای مالکیّت صاحب ید بر نوشته روی کتاب و امثال آن، قاعده ید است. ید اماره مالکیّت است و در بسیاری از موارد بر امارات دیگر نیز مقدّم است. برای توضیح بیشتر به کتب «قواعد فقهی» مراجعه شود.

3- صاحب عروه تصریح کرده است که اگر در میان تَرَکَه میّت ورقه ای پیدا شد که روی آن نوشته بود؛ فلان ملک، وقف است و قبض و اقباض هم صورت گرفته است، حکم به وقفیّت آن نمی شود، هرچند به خطّ میّت و مهر او باشد، زیرا احتمال می رود که

وی آن را نوشته تا (بعدا) وقف قرار دهد، امّا فراموش کرده و یا منحرف شده است.(1)

منظور سیّد این است که محتمل است این نوشته در واقع پیش نویس بوده باشد نه سند اصلی وقف. امّا به نظر می رسد اگر بخواهیم تا این اندازه به احتمالات بعید ترتیب

اثر بدهیم، ممکن است سندهای بسیاری از اوقاف که مستندشان تنها دستخط واقف است، زیر سؤال روند. از طرفی یک نوشته این چنینی غالبا برای انسان موجب اطمینان به وقفیّت می شود.

دیدگاه دیگر مذاهب

زیدیّه

در البحر الزّخّار، آمده است: اگر دو عادل گواهی دهند که فلان شخص، فلان زمین را

وقف کرده است، امّا ورثه او می گویند: زمین وقفی فلان زمین است نه زمینی که دو شاهد

می گویند (در این صورت) وقفیّت هر دو زمین ثابت می شود، اوّلی با شهادت و دومی با اقرار.(2) برای توضیح بیشتر این مباحث به ابواب اِقرار و قضا و شهادات مراجعه شود.

فقهای اهل سنّت نیز برای اثبات وقفیّت راههایی را ذکر کرده اند، مانند: شهادت. در المصطلحات الوقفیّه آمده است: از آن جا که در نزد اکثر فقها در وقف قربت شرط و از

حقوق اللّه است، به همین دلیل، شهادت درآن بدون دعوا نیز پذیرفته است.البتّه در وقف

بر معیّن، مثل وقف بر اولاد یا فرد خاصّ دیگری، راجح در نزد فقها این است که شهادت