وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 364

1- مفاتیح الشرایع: 3/216.

2- المقنعه: 656؛ قواعدالاحکام: 2/403؛ تذکره الفقهاء: 2/448؛ مسالک الافهام: 1/366؛ الرّوضه: 1/307؛ شرایع الاسلام: 2/225؛ المختصر النافع: 259؛ التّنقیح الرائع: 2/337؛ تحریر الوسیله: 2/87؛ منهاج الصالحین: 2/260.

3- مفتاح الکرامه: 9/143.

جواهر ضمن نقل بیان فوق از ابن ادریس در مسأله، ادّعای عدم خلاف کرده است.(1) شایان ذکر است که عبارات اصحاب در منایع یاد شده، چنان که شهید ثانی(2) یادآور شده

است، مطلق است و (بجز امام خمینی، خویی و حکیم) تصریح نکرده اند که؛ آیا در مواردی هم که ذکر مدّت می شود برای همیشه حبس لازم است یا خیر؟

امام خمینی و آیه اللّه حکیم در منابع نام برده یادآور شده اند که در وقف بر قُرُبات اگر

حابس مدّتی را قید کند، حبس تا انقضای آن مدّت لازم است و بعد از انقضای مدّت، حبس پایان می یابد و مال به ملک حابس باز می گردد.

از دلایل فقها برای لزوم حبس در این مورد یکی اجماع است.(3) صاحب مفتاح اجماع

در این مورد را اجماع محصّل دانسته است.

دلیل دیگر روایاتی است که مضمون آنها عدم جواز رجوع از انفاقات و صدقاتی است که انسان برای خدای متعال انجام می دهد.(4) به عنوان نمونه: محمّد بن مسلم از امام باقر علیه السلام نقل کرده است: لا یُرجَعُ فِی الصَّدَقَهِ اِذا ابْتُغِیَ بِها وَجهُ اللّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «از صدقه ای که برای خدا و قصد قربت انجام شده است نباید رجوع کرد». ولی اشکال این است که اوّلاً لازمه این استدلال این است که در این موارد اگر قصد قربت نکرد لازم نباشد و

ثانیا اگر در حبس بر آدمی قصد قربت کند طبق این استدلال باید برای همیشه لازم باشد.

2- اگر حبس بر انسان باشد و زمانی را برای آن تعیین کرده باشد (مانند ده سال یا تا زمان موت حابس یا موت محبوسٌ عَلِیه)، محقّق در شرایع علاّمه در تذکره، فیض در مفاتیح، شهیدین در لمعه و روضه، شهید در مسالک و از معاصران امام خمینی، آیه اللّه خویی و آیه اللّه حکیم، تصریح کرده اند که (در این صورت) حبس، تا پایان مدّت، لازم است وپس از آن به حابس یا ورثه او باز می گردد.(5) و اگر مدّتی را ذکر نکرده باشد غالبا در منابع یاد شده تصریح کرده اند بعد از موت حابس، حبس باطل می شود. امّا آیا قبل از آن

لازم است یا حابس حق رجوع دارد؟