وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 366

1- الرّوضه: 1/307.

2- منهاج الصّالحین: 2/261.

3- پاورقی منهاج الصالحین، حکیم: 2/267.

4- جواهر الکلام: 28/153.

5- وسائل الشّیعه: 13/328.

6- الشّرح الصّغیر و بُلغَه السّالک: 4/52-53.

استفاده می شود که عمری به عمر معطی مقیّد می شود.(1)

ابن قُدامه، عمری و رقبی را دو نوع از هبه دانسته است که نزد کسانی که آنها را معتبر می دانند، شرایط و احکام سایر هبات را دارند، مانند ایجاب و قبول و...

صورت عمری این چنین است: « اَعْمَرْتُکَ داری هذِهِ» یا «هِیَ لَکَ عمری ماعِشْتَ» یا «مُدَّهَ حَیاتِکَ» یا «ما حَیِیتَ» و آن را عمری نامیده اند، چون مقیّد به عمر است.

و صورت رقبی این گونه است: «اَرْقَبْتُکَ هذِهِ الدّارَ» یا «هِیَ لَکَ حَیاتَکَ عَلی أَنَّکَ اِنْ مِتَّ عادَتْ اِلَیَّ وَ اِنْ مِتُّ قَبْلَکَ فَهِیَ لَکَ وَ لِعَقِبِکَ».

گویی می گوید: این مال برای آخرین فرد از ما (دو نفر) که می میرد، باشد و برای همین، «رُقبی» نامیده شده است، زیرا هر یک از آن دو مراقب (و منتظر) موت رفیقش می باشد.(2)

در مورد رُقبی فقها همان تعریف ابن قُدامه را ذکر کرده اند که می گوید: «اگر تو اوّل مُردی این مال برای من، و اگر من اوّل مردم، برای تو باشد.(3)

گفتار 2- حکم عمری

طحاوی اظهار داشته است: همه اهل علم اتّفاق نظر دارند که بعد از قبض، مُعْمَر تا زنده است مالک است و اختلاف آنهامربوط به بعد از وفات وی است . کثیری می گویند: این اموال، همانند دیگر اموال مُعْمَر است و شرطی که مُعمِر کرده، لغو است.

ابوحنیفه، زُفَر، ابویوسف، محمّد بن الحسن، ثوری و شافعی این نظر را برگزیده اند.(4)

شربینی از فقهای شافعیّه تصریح کرده است که: عُمری همانند هبه است که با قبض لازم می شود و بعد از مرگ مُعمَر به ورثه او می رسند و اگر ورثه ای نداشت برای بیت المال است و به مُعمِر باز نمی گردد.(5) در مختصر مَزَنی (فقه شافعیّه) نیز به این مطلب