- پیشگفتار 1
- اشاره 4
- گفتار 1- وقف در لغت 5
- مبحث اوّل: وقف و صدقه در لغت و اصطلاح 5
- گفتار 2- صدقه در لغت 6
- گفتار 3- وقف در اصطلاح فقها 8
- گفتار 4- توضیح مفرداتِ تعریف 10
- مبحث دوم: رابطه واژه «وقف» و «صدقه» 12
- مبحث اوّل: مشروعیّت وقف 15
- فقه امامیّه 15
- فقه اهل سنّت 16
- منکران مشروعیّت 19
- اشاره 20
- مبحث دوم: اهمیّت و جایگاه وقف 20
- الف - تفاسیر 21
- ب - روایات 21
- تفاسیر و روایات اهل سنّت 22
- الف - تفاسیر 22
- ب - روایات 23
- مبحث اوّل: وقف در قبل از اسلام 25
- 1- وقف درمیان رومیان 27
- مبحث دوم: وقف در میان ملل غیرمسلمان 27
- 2- وقف در میان مصریان قدیم 27
- 5- وقف در میان آلمانیها 28
- 3- وقف درمیان عراقیهای قدیم 28
- 4- وقف در میان ایرانیان قدیم 28
- 6- وقف در کشور سوئیس 29
- 7- وقف در کشور فرانسه 30
- 8- وقف در حقوق قدیم انگلستان و آمریکا 31
- گفتار 1- موقوفات یا «صدقات» رسول خدا صلی الله علیه و آله 32
- اشاره 32
- مبحث سوم: وقف در جوامع اسلامی 32
- حوائط هفت گانه 33
- فدک 34
- بررسی مسأله فدک از نظر امامیّه 37
- ادلّه نِحله (هِبه) بودن فدک 38
- اشاره 41
- موارد هشت گانه صدقات رسول خدا صلی الله علیه و آله 41
- گفتار 2- وقف در سیره معصومین علیهم السلام 41
- حضرت زهراء علیهاالسلام 44
- اوقاف و صدقات برخی دیگر از امامان علیهم السلام 46
- گفتار 3- وقف در سیره صحابه و تابعین 47
- اشاره 51
- دیدگاه فقهای امامیّه 52
- شرط اوّل: قصد قُربت 52
- اشاره 52
- دلایل کسانی که قربت را معتبر نمی دانند 53
- دلایل کسانی که قربت را معتبر می دانند 54
- دیدگاه دیگر مذاهب 55
- معنای لغوی و اصطلاحی صیغه 57
- 1- مُعاطات در وقف 57
- دیدگاه امامیّه 57
- شرط دوم: صیغه 57
- دیدگاه دیگر مذاهب 59
- دیدگاه امامیه 60
- 2 - وقف، عقد است یا ایقاع ؟ 60
- اشاره 60
- دیدگاه دیگر مذاهب اسلامی 63
- دیدگاه امامیّه 64
- اشاره 64
- 3 - آیا وقف از عقود لازم است؟ 64
- دیدگاه دیگر مذاهب 66
- 4- الفاظ صیغه وقف 70
- قانون مدنی 70
- دیدگاه فقهای امامیّه 70
- دیدگاه دیگر مذاهب 72
- شرط سوم: تنجیز 74
- دیدگاه امامیّه 74
- معنای تنجیز 74
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 75
- اشاره 77
- فقه امامیّه 77
- دیدگاه امامیّه 84
- وقف منقطع 84
- احکام این اقسام 84
- دیدگاه دیگر مذاهب 85
- وقف منقطع الاوّل 86
- دیدگاه امامیّه 86
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 88
- دیدگاه امامیّه 89
- شرط پنجم: اخراج از نفس 91
- اشاره 91
- دیدگاه امامیّه 91
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 92
- انتفاع واقف از وقف خویش 94
- دیدگاه دیگر مذاهب 97
- دیدگاه فقهای امامیّه 99
- معنای لغوی و اصطلاحی قبض 99
- دیدگاه فقهای مذاهب درباره قبض در وقف 99
- شرط ششم: قبض 99
- دیدگاه دیگر مذاهب 105
- شرط اوّل تا چهارم: بلوغ، عقل، رشد (و کمال) و عدم حَجْر 108
- دیدگاه امامیّه 108
- شرط پنجم: اختیار و قصد 110
- دیدگاه امامیّه 110
- شرط ششم: مالک بودن 111
- اشاره 111
- دیدگاه امامیّه 111
- دیدگاه دیگر مذاهب 113
- دیدگاه فقهای امامیّه 114
- شرط هفتم: اسلام 114
- اشاره 114
- دیدگاه فقهای اهل سنّت 115
- فصل سوم: مال موقوف؛ شرایط 116
- دیدگاه امامیّه 116
- اشاره 116
- شرط اوّل: عین قابل انتفاع 116
- 1- وقف مال غیر معیّن یا کلّی (در ذمّه) جایز نیست 117
- 3- وقف درهم و دینار و ... 118
- 2- وقف اموال منقول جایز است 118
- 4- مال موقوف باید دارای منفعت مقصوده باشد 119
- 5- حکم نماآتِ اموالِ موقوفه 120
- 6- وقف منافع و حقوق 120
- 7- وقف مُشاع 121
- قسمت مال موقوف بین دو یا چند نفر 123
- فروع مترتّب بر این شرط 124
- 1- وقف اموال منقول 124
- دیدگاه دیگر مذاهب 124
- 2- وقف درهم و دینار 125
- 3- وقف اموال کلّی، نامعیّن و غیرقابل اقباض 126
- 4- وقف منافع و حقوق 127
- 5- وقف اقطاعات و اراضی خراجیّه 128
- 6- وقف مُشاع 129
- شرط دوم: قابلیّت تملّک 130
- فقه امامیّه 130
- دیدگاه دیگر مذاهب 132
- مبحث اوّل: وقف خاصّ و عامّ 134
- شرط اوّل: وجود 135
- دیدگاه امامیّه 135
- مبحث دوم: شرایط موقوفٌ عَلَیْه 135
- اشاره 135
- شرط دوم: تعیین 138
- اشاره 138
- دیدگاه دیگر مذاهب 138
- دیدگاه دیگر مذاهب 142
- دیدگاه امامیّه 148
- دیدگاه دیگر مذاهب 149
- شرط سوم: صحّت تملّک 150
- دیدگاه امامیّه 150
- دیدگاه دیگر مذاهب 152
- دیدگاه امامیّه 153
- دیدگاه دیگر مذاهب 153
- اشاره 154
- شرط پنجم: اسلام و ایمان 154
- 1- وقف بر کافر ذمّی 154
- 2- وقف بر کفّار حربی 157
- 3- وقف بر بِیَع، کَنایس، تورات و انجیل، قُطّاع الطّریق و ... 159
- مبحث سوم: وقف بر اولاد 161
- اشاره 161
- 1- مشروعیّت وقف بر اولاد 162
- اشاره 163
- 2- دخول یا عدم دخول اولادِ اولاد در «اولاد» 163
- 3- حکم دختران در وقف اولادی 167
- دیدگاه امامیّه 167
- دیدگاه دیگر مذاهب 168
- ذرّیّه، عقِب ،نسل 169
- دیدگاه دیگر مذاهب 172
- اشاره 173
- 4- جنین 173
- چند فرع 174
- اشاره 175
- مبحث چهارم: بیان مصادیق واژه ها و اصطلاحات 175
- مسلمین 176
- شیعه 178
- اهل بیت و آل رسول 179
- «فی سبیل اللّه»، «فی سبیل الثواب»، «فی سبیل الخیر» 188
- دیدگاه امامیّه 188
- دیدگاه دیگر مذاهب 189
- فقرا 190
- جیران = همسایگان 192
- اشاره 192
- چند نکته 194
- اشاره 195
- دیدگاه امامیّه 195
- مبحث پنجم: چگونگی مصرف درآمد وقف 195
- چند نکته 197
- دیدگاه دیگر مذاهب 198
- مبحث اوّل: نگهداری و هزینه مال موقوف 200
- گفتار 1 - لزوم نگهداری و صیانت مال موقوف 200
- دیدگاه امامیّه 200
- گفتار 2- هزینه مال موقوف 201
- دیدگاه امامیّه 201
- دیدگاه دیگر مذاهب 202
- مبحث دوم: ملکیّت در وقف 203
- اشاره 203
- گفتار 1- مالک رَقَبه اموالِ مَوقوفه کیست ؟ 203
- دیدگاه فقهای امامیّه 204
- مالکیّت موقوفٌ عَلَیْه 206
- چند نکته 210
- گفتار 2- اجاره وقف توسّط موقوفٌ عَلَیْه 214
- دیدگاه امامیّه 214
- دیدگاه دیگر مذاهب 217
- گفتار 3- شخصیّت حقوقی وقف 219
- مبحث سوم: شروط واقف 222
- گفتار 1- معنای شرط 222
- شرط اوّل: عدم مخالفت با مقتضای عقد 225
- گفتار 3- شرایط صحّت شروط 225
- اشاره 225
- شرط سوم: عدم مخالفت با کتاب و سنّت 226
- شرط دوم: اقتران به انشای وقف 226
- شرط پنجم: جایز بودن نفس شرط 227
- شرط چهارم: عدم جهالت (معلوم بودن) 227
- 1- شرط عود مال موقوف به واقف درصورت نیاز 230
- گفتار 4- بعضی از مصادیق شروط واقف 230
- اشاره 230
- 2- شرط خیار 232
- 3- شرط اخراج موقوفٌ عَلَیْه 233
- فقه اهل سنّت 236
- احکام شروط ده گانه 237
- اشاره 240
- مبحث چهارم: تولیت و نظارت بر وقف 243
- گفتار 1- معنای تولیت (ولایت) و نظارت بر وقف 243
- اشاره 243
- گفتار 2- اقسام ولایت 244
- اشاره 244
- نظارت در اصطلاح 244
- ولایت واقف و ... 245
- دیدگاه امامیّه 245
- اشاره 247
- چندنکته 248
- چند نکته 250
- نکته هایی از قانون مدنی 251
- دیدگاه دیگر مذاهب 252
- دیدگاه امامیّه 255
- گفتار 3- شرایط متولّی 255
- گفتار 4- عزل متولّی در صورت سلب صلاحیت و... 259
- اشاره 259
- گفتار 5- ولایت برای تعیین و گزینش نگهبانان و کارگران و ... 263
- گفتار 6- نظارت بر متولّی 264
- دیدگاه امامیّه 265
- تفویض و توکیل در تولیت 266
- اجاره مال موقوف توسّط متولّی 266
- دیدگاه دیگر مذاهب 267
- دیدگاه امامیّه 271
- گفتار 8- اجرت متولّی (حق التّولیه) 271
- دیدگاه دیگر مذاهب 272
- گفتار 1- ادلّه عدم جواز بیع (فی الجمله) 275
- مبحث پنجم: بیع و استبدال وقف 275
- گفتار 2- آیا وقف با بیع باطل می شود یا با جواز بیع؟ 278
- گفتار 4- مساجد 280
- دیدگاه امامیّه 280
- اشاره 280
- مقام اوّل: بیع و تصرّف در اصل مسجد 281
- مقام دوم: اموال مساجد 285
- دیدگاه دیگر مذاهب درباره مساجد 288
- گفتار 5- بیع و استبدال در وقف خاصّ 291
- اشاره 291
- صُوَر ده گانه جواز بیع 292
- نکته ای از صاحب عروه 314
- حکم ثمن مال وقف در صورت بیع 316
- یادآوری چند نکته 320
- متصدی بیع وقف کیست ؟ 321
- نکته 324
- نکته پایانی این مبحث 331
- دیدگاه امامیّه 332
- گفتار 1- بیان راههای اثبات در فقه فریقین 332
- مبحث ششم: راههای اثبات وقف 332
- اشاره به دو نکته 336
- دیدگاه دیگر مذاهب 337
- مبحث هفتم: وقف در مرض موت 340
- گفتار 1- معنای مرض موت 340
- اشاره 341
- گفتار 2- معنای تبرّع 341
- اشاره 342
- گفتار 3- حکم مسأله 342
- تبرّعات منجّزه و مؤَجَّله 342
- ادله قول اوّل 343
- ادّله قول دوم 345
- دیدگاه دیگر مذاهب 347
- اشاره به چند نکته 348
- مبحث اوّل: سُکنی، عُمری و رُقبی از دیدگاه امامیّه 350
- گفتار 1- معانی این عناوین 350
- شرط اوّل: صیغه عقد 353
- شرط دوم: قبض 354
- گفتار 3- آیا اثر و فایده این عقود نقل منفعت است؟ 356
- گفتار 4- مواردی که متعلّقِ سکنی، عمری و رقبی قرار می گیرند 357
- گفتار 5- قلمرو استفاده ساکن مُعمَر... 358
- گفتار 6- آیا قبل از انقضای مدّت مقرر، مالک حق بیع و... دارد؟ 359
- گفتار 7- حکم این عقود در صورت مرگ یکی از متعاقدین 360
- گفتار 1- موارد و معنی حبس 361
- مبحث دوم: حبس (از دیدگاه امامیّه) 361
- گفتار 2- حبس؛ لزوم یا عدم لزوم؟ 363
- گفتار 1- معنای این عناوین 365
- مبحث سوم: عمری، رُقبی و سُکنی از دیدگاه دیگر مذاهب 365
- گفتار 2- حکم عمری 366
- گفتار 3- حکم رقبی 368
- گفتار 4- حکم سُکنی 369
- اشاره 370
- اشاره 371
- گفتار 1- اسلام دین زندگی است 371
- گفتار 2- ثروت (و دنیا) از دیدگاه اسلام 372
- گفتار 3- اقتصاد اسلامی در مقایسه با دیگر مکتبهای اقتصادی 376
- گفتار 1- تفاوت مکتب اقتصادی و علم اقتصاد 379
- گفتار 2- وظیفه و کار اصلی محقّق در مکتب اقتصادی اسلام، کشف است 381
- گفتار 3- اسلام و علم اقتصاد 381
- گفتار 1- هدف اوّلی (یا اصلی) 383
- اشاره 383
- اشاره 385
- 1- حاکمیّت سیاسی اسلام 385
- گفتار 2- هدفهای فرعی و ثانوی 385
- 2- تحکیم ارزشهای معنوی و اخلاقی 386
- 3- برپایی عدالت اجتماعی 387
- 5- توسعه و رشد 388
- 6- رفاه عمومی 389
- گفتار 1- نقش وقف در تحقّق هدف اصلی و اوّلی 391
- اشاره 393
- الف - تأثیر وقف بر استقلال اقتصادی (و سیاسی) و رشد و توسعه 393
- گفتار 2- نقش وقف در تحقّق اهداف فرعی اقتصاد اسلامی 393
- 1- فعّالیّتهای کشاورزی 395
- 2- فعّالیّتهای تولیدی 396
- 3- فعّالیّتهای خدماتی و اجتماعی 398
- ب - تأثیر وقف بر تحقّق عدالت اجتماعی و رفاه عمومی 399
- اشاره 399
- نقش وقف 400
- 1- مساجد 402
- گفتار 3- گوشه هایی از موارد و جهات مصرف اوقاف 402
- اشاره 402
- 2- مدارس 403
- 3- کتابخانه 407
- 5- دیگر موارد 411
- اشاره 415
- 1- مبارزه با عوامل رکود 418
- 2- تبلیغات صحیح و مستمرّ در سطوح گوناگون 422
- 3- حمایت قانونی از اوقاف 424
فصل اول: کلّیّاتی پیرامون اقتصاد اسلامی
اشاره
هدف اصلی از طرح این بخش، بیان نقش وقف در شکوفایی اقتصاد اسلامی است. البتّه در این بخش به مناسبت پیرامون نقش وقف در فرهنگ اسلامی و... نیز مطالبی به اختصار بیان شده است که این مباحث با اهداف اقتصاد اسلامی و نقش وقف در تحقّق آنها ارتباطی تنگاتنگ دارد.
گفتار 1- اسلام دین زندگی است
برخلاف دیگر مکاتب اقتصادی، اسلام، برنامه ها و مقرّرات خود را با توجّه به ابعاد گوناگون انسان مطرح کرده است. از دیدگاه مکتب حیاتبخش اسلام، انسان دارای دو بعد معنوی و مادی است و از این رو دارای نیازهای روحی و جسمی و معنوی و مادّی است که به این هر دو جنبه به طور کامل توجّه شده است. البتّه این دو بعد از یکدیگر جدا نیست و بر یکدیگر تأثیر متقابل دارند. چنین نیست که مسائل معنوی اسلام و مسائل اقتصادی آن هر یک برای خود دارای قلمروی جداگانه باشند.
مسائل اقتصادی اسلام آن چنان با دیگر مسائل آن آمیخته است که حذف آنها از