- پیشگفتار 1
- اشاره 4
- مبحث اوّل: وقف و صدقه در لغت و اصطلاح 5
- گفتار 1- وقف در لغت 5
- گفتار 2- صدقه در لغت 6
- گفتار 3- وقف در اصطلاح فقها 8
- گفتار 4- توضیح مفرداتِ تعریف 10
- مبحث دوم: رابطه واژه «وقف» و «صدقه» 12
- فقه امامیّه 15
- مبحث اوّل: مشروعیّت وقف 15
- فقه اهل سنّت 16
- منکران مشروعیّت 19
- اشاره 20
- مبحث دوم: اهمیّت و جایگاه وقف 20
- الف - تفاسیر 21
- ب - روایات 21
- تفاسیر و روایات اهل سنّت 22
- الف - تفاسیر 22
- ب - روایات 23
- مبحث اوّل: وقف در قبل از اسلام 25
- 2- وقف در میان مصریان قدیم 27
- 1- وقف درمیان رومیان 27
- مبحث دوم: وقف در میان ملل غیرمسلمان 27
- 4- وقف در میان ایرانیان قدیم 28
- 5- وقف در میان آلمانیها 28
- 3- وقف درمیان عراقیهای قدیم 28
- 6- وقف در کشور سوئیس 29
- 7- وقف در کشور فرانسه 30
- 8- وقف در حقوق قدیم انگلستان و آمریکا 31
- گفتار 1- موقوفات یا «صدقات» رسول خدا صلی الله علیه و آله 32
- اشاره 32
- مبحث سوم: وقف در جوامع اسلامی 32
- حوائط هفت گانه 33
- فدک 34
- بررسی مسأله فدک از نظر امامیّه 37
- ادلّه نِحله (هِبه) بودن فدک 38
- موارد هشت گانه صدقات رسول خدا صلی الله علیه و آله 41
- گفتار 2- وقف در سیره معصومین علیهم السلام 41
- اشاره 41
- حضرت زهراء علیهاالسلام 44
- اوقاف و صدقات برخی دیگر از امامان علیهم السلام 46
- گفتار 3- وقف در سیره صحابه و تابعین 47
- اشاره 51
- شرط اوّل: قصد قُربت 52
- دیدگاه فقهای امامیّه 52
- اشاره 52
- دلایل کسانی که قربت را معتبر نمی دانند 53
- دلایل کسانی که قربت را معتبر می دانند 54
- دیدگاه دیگر مذاهب 55
- معنای لغوی و اصطلاحی صیغه 57
- دیدگاه امامیّه 57
- 1- مُعاطات در وقف 57
- شرط دوم: صیغه 57
- دیدگاه دیگر مذاهب 59
- دیدگاه امامیه 60
- 2 - وقف، عقد است یا ایقاع ؟ 60
- اشاره 60
- دیدگاه دیگر مذاهب اسلامی 63
- دیدگاه امامیّه 64
- 3 - آیا وقف از عقود لازم است؟ 64
- اشاره 64
- دیدگاه دیگر مذاهب 66
- 4- الفاظ صیغه وقف 70
- قانون مدنی 70
- دیدگاه فقهای امامیّه 70
- دیدگاه دیگر مذاهب 72
- معنای تنجیز 74
- شرط سوم: تنجیز 74
- دیدگاه امامیّه 74
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 75
- اشاره 77
- فقه امامیّه 77
- دیدگاه امامیّه 84
- وقف منقطع 84
- احکام این اقسام 84
- دیدگاه دیگر مذاهب 85
- وقف منقطع الاوّل 86
- دیدگاه امامیّه 86
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 88
- دیدگاه امامیّه 89
- شرط پنجم: اخراج از نفس 91
- اشاره 91
- دیدگاه امامیّه 91
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 92
- انتفاع واقف از وقف خویش 94
- دیدگاه دیگر مذاهب 97
- دیدگاه فقهای مذاهب درباره قبض در وقف 99
- شرط ششم: قبض 99
- دیدگاه فقهای امامیّه 99
- معنای لغوی و اصطلاحی قبض 99
- دیدگاه دیگر مذاهب 105
- شرط اوّل تا چهارم: بلوغ، عقل، رشد (و کمال) و عدم حَجْر 108
- دیدگاه امامیّه 108
- دیدگاه امامیّه 110
- شرط پنجم: اختیار و قصد 110
- دیدگاه امامیّه 111
- اشاره 111
- شرط ششم: مالک بودن 111
- دیدگاه دیگر مذاهب 113
- دیدگاه فقهای امامیّه 114
- شرط هفتم: اسلام 114
- اشاره 114
- دیدگاه فقهای اهل سنّت 115
- فصل سوم: مال موقوف؛ شرایط 116
- دیدگاه امامیّه 116
- شرط اوّل: عین قابل انتفاع 116
- اشاره 116
- 1- وقف مال غیر معیّن یا کلّی (در ذمّه) جایز نیست 117
- 2- وقف اموال منقول جایز است 118
- 3- وقف درهم و دینار و ... 118
- 4- مال موقوف باید دارای منفعت مقصوده باشد 119
- 5- حکم نماآتِ اموالِ موقوفه 120
- 6- وقف منافع و حقوق 120
- 7- وقف مُشاع 121
- قسمت مال موقوف بین دو یا چند نفر 123
- 1- وقف اموال منقول 124
- دیدگاه دیگر مذاهب 124
- فروع مترتّب بر این شرط 124
- 2- وقف درهم و دینار 125
- 3- وقف اموال کلّی، نامعیّن و غیرقابل اقباض 126
- 4- وقف منافع و حقوق 127
- 5- وقف اقطاعات و اراضی خراجیّه 128
- 6- وقف مُشاع 129
- فقه امامیّه 130
- شرط دوم: قابلیّت تملّک 130
- دیدگاه دیگر مذاهب 132
- مبحث اوّل: وقف خاصّ و عامّ 134
- شرط اوّل: وجود 135
- اشاره 135
- دیدگاه امامیّه 135
- مبحث دوم: شرایط موقوفٌ عَلَیْه 135
- اشاره 138
- شرط دوم: تعیین 138
- دیدگاه دیگر مذاهب 138
- دیدگاه دیگر مذاهب 142
- دیدگاه امامیّه 148
- دیدگاه دیگر مذاهب 149
- دیدگاه امامیّه 150
- شرط سوم: صحّت تملّک 150
- دیدگاه دیگر مذاهب 152
- دیدگاه امامیّه 153
- دیدگاه دیگر مذاهب 153
- اشاره 154
- 1- وقف بر کافر ذمّی 154
- شرط پنجم: اسلام و ایمان 154
- 2- وقف بر کفّار حربی 157
- 3- وقف بر بِیَع، کَنایس، تورات و انجیل، قُطّاع الطّریق و ... 159
- مبحث سوم: وقف بر اولاد 161
- اشاره 161
- 1- مشروعیّت وقف بر اولاد 162
- اشاره 163
- 2- دخول یا عدم دخول اولادِ اولاد در «اولاد» 163
- 3- حکم دختران در وقف اولادی 167
- دیدگاه امامیّه 167
- دیدگاه دیگر مذاهب 168
- ذرّیّه، عقِب ،نسل 169
- دیدگاه دیگر مذاهب 172
- اشاره 173
- 4- جنین 173
- چند فرع 174
- اشاره 175
- مبحث چهارم: بیان مصادیق واژه ها و اصطلاحات 175
- مسلمین 176
- شیعه 178
- اهل بیت و آل رسول 179
- «فی سبیل اللّه»، «فی سبیل الثواب»، «فی سبیل الخیر» 188
- دیدگاه امامیّه 188
- دیدگاه دیگر مذاهب 189
- فقرا 190
- جیران = همسایگان 192
- اشاره 192
- چند نکته 194
- اشاره 195
- دیدگاه امامیّه 195
- مبحث پنجم: چگونگی مصرف درآمد وقف 195
- چند نکته 197
- دیدگاه دیگر مذاهب 198
- گفتار 1 - لزوم نگهداری و صیانت مال موقوف 200
- مبحث اوّل: نگهداری و هزینه مال موقوف 200
- دیدگاه امامیّه 200
- گفتار 2- هزینه مال موقوف 201
- دیدگاه امامیّه 201
- دیدگاه دیگر مذاهب 202
- مبحث دوم: ملکیّت در وقف 203
- اشاره 203
- گفتار 1- مالک رَقَبه اموالِ مَوقوفه کیست ؟ 203
- دیدگاه فقهای امامیّه 204
- مالکیّت موقوفٌ عَلَیْه 206
- چند نکته 210
- گفتار 2- اجاره وقف توسّط موقوفٌ عَلَیْه 214
- دیدگاه امامیّه 214
- دیدگاه دیگر مذاهب 217
- گفتار 3- شخصیّت حقوقی وقف 219
- مبحث سوم: شروط واقف 222
- گفتار 1- معنای شرط 222
- شرط اوّل: عدم مخالفت با مقتضای عقد 225
- اشاره 225
- گفتار 3- شرایط صحّت شروط 225
- شرط سوم: عدم مخالفت با کتاب و سنّت 226
- شرط دوم: اقتران به انشای وقف 226
- شرط پنجم: جایز بودن نفس شرط 227
- شرط چهارم: عدم جهالت (معلوم بودن) 227
- 1- شرط عود مال موقوف به واقف درصورت نیاز 230
- اشاره 230
- گفتار 4- بعضی از مصادیق شروط واقف 230
- 2- شرط خیار 232
- 3- شرط اخراج موقوفٌ عَلَیْه 233
- فقه اهل سنّت 236
- احکام شروط ده گانه 237
- اشاره 240
- مبحث چهارم: تولیت و نظارت بر وقف 243
- گفتار 1- معنای تولیت (ولایت) و نظارت بر وقف 243
- اشاره 243
- اشاره 244
- گفتار 2- اقسام ولایت 244
- نظارت در اصطلاح 244
- دیدگاه امامیّه 245
- ولایت واقف و ... 245
- اشاره 247
- چندنکته 248
- چند نکته 250
- نکته هایی از قانون مدنی 251
- دیدگاه دیگر مذاهب 252
- دیدگاه امامیّه 255
- گفتار 3- شرایط متولّی 255
- گفتار 4- عزل متولّی در صورت سلب صلاحیت و... 259
- اشاره 259
- گفتار 5- ولایت برای تعیین و گزینش نگهبانان و کارگران و ... 263
- گفتار 6- نظارت بر متولّی 264
- دیدگاه امامیّه 265
- اجاره مال موقوف توسّط متولّی 266
- تفویض و توکیل در تولیت 266
- دیدگاه دیگر مذاهب 267
- دیدگاه امامیّه 271
- گفتار 8- اجرت متولّی (حق التّولیه) 271
- دیدگاه دیگر مذاهب 272
- گفتار 1- ادلّه عدم جواز بیع (فی الجمله) 275
- مبحث پنجم: بیع و استبدال وقف 275
- گفتار 2- آیا وقف با بیع باطل می شود یا با جواز بیع؟ 278
- گفتار 4- مساجد 280
- دیدگاه امامیّه 280
- اشاره 280
- مقام اوّل: بیع و تصرّف در اصل مسجد 281
- مقام دوم: اموال مساجد 285
- دیدگاه دیگر مذاهب درباره مساجد 288
- گفتار 5- بیع و استبدال در وقف خاصّ 291
- اشاره 291
- صُوَر ده گانه جواز بیع 292
- نکته ای از صاحب عروه 314
- حکم ثمن مال وقف در صورت بیع 316
- یادآوری چند نکته 320
- متصدی بیع وقف کیست ؟ 321
- نکته 324
- نکته پایانی این مبحث 331
- دیدگاه امامیّه 332
- گفتار 1- بیان راههای اثبات در فقه فریقین 332
- مبحث ششم: راههای اثبات وقف 332
- اشاره به دو نکته 336
- دیدگاه دیگر مذاهب 337
- گفتار 1- معنای مرض موت 340
- مبحث هفتم: وقف در مرض موت 340
- گفتار 2- معنای تبرّع 341
- اشاره 341
- اشاره 342
- تبرّعات منجّزه و مؤَجَّله 342
- گفتار 3- حکم مسأله 342
- ادله قول اوّل 343
- ادّله قول دوم 345
- دیدگاه دیگر مذاهب 347
- اشاره به چند نکته 348
- مبحث اوّل: سُکنی، عُمری و رُقبی از دیدگاه امامیّه 350
- گفتار 1- معانی این عناوین 350
- شرط اوّل: صیغه عقد 353
- شرط دوم: قبض 354
- گفتار 3- آیا اثر و فایده این عقود نقل منفعت است؟ 356
- گفتار 4- مواردی که متعلّقِ سکنی، عمری و رقبی قرار می گیرند 357
- گفتار 5- قلمرو استفاده ساکن مُعمَر... 358
- گفتار 6- آیا قبل از انقضای مدّت مقرر، مالک حق بیع و... دارد؟ 359
- گفتار 7- حکم این عقود در صورت مرگ یکی از متعاقدین 360
- گفتار 1- موارد و معنی حبس 361
- مبحث دوم: حبس (از دیدگاه امامیّه) 361
- گفتار 2- حبس؛ لزوم یا عدم لزوم؟ 363
- گفتار 1- معنای این عناوین 365
- مبحث سوم: عمری، رُقبی و سُکنی از دیدگاه دیگر مذاهب 365
- گفتار 2- حکم عمری 366
- گفتار 3- حکم رقبی 368
- گفتار 4- حکم سُکنی 369
- اشاره 370
- اشاره 371
- گفتار 1- اسلام دین زندگی است 371
- گفتار 2- ثروت (و دنیا) از دیدگاه اسلام 372
- گفتار 3- اقتصاد اسلامی در مقایسه با دیگر مکتبهای اقتصادی 376
- گفتار 1- تفاوت مکتب اقتصادی و علم اقتصاد 379
- گفتار 2- وظیفه و کار اصلی محقّق در مکتب اقتصادی اسلام، کشف است 381
- گفتار 3- اسلام و علم اقتصاد 381
- گفتار 1- هدف اوّلی (یا اصلی) 383
- اشاره 383
- اشاره 385
- گفتار 2- هدفهای فرعی و ثانوی 385
- 1- حاکمیّت سیاسی اسلام 385
- 2- تحکیم ارزشهای معنوی و اخلاقی 386
- 3- برپایی عدالت اجتماعی 387
- 5- توسعه و رشد 388
- 6- رفاه عمومی 389
- گفتار 1- نقش وقف در تحقّق هدف اصلی و اوّلی 391
- الف - تأثیر وقف بر استقلال اقتصادی (و سیاسی) و رشد و توسعه 393
- اشاره 393
- گفتار 2- نقش وقف در تحقّق اهداف فرعی اقتصاد اسلامی 393
- 1- فعّالیّتهای کشاورزی 395
- 2- فعّالیّتهای تولیدی 396
- 3- فعّالیّتهای خدماتی و اجتماعی 398
- ب - تأثیر وقف بر تحقّق عدالت اجتماعی و رفاه عمومی 399
- اشاره 399
- نقش وقف 400
- اشاره 402
- 1- مساجد 402
- گفتار 3- گوشه هایی از موارد و جهات مصرف اوقاف 402
- 2- مدارس 403
- 3- کتابخانه 407
- 5- دیگر موارد 411
- اشاره 415
- 1- مبارزه با عوامل رکود 418
- 2- تبلیغات صحیح و مستمرّ در سطوح گوناگون 422
- 3- حمایت قانونی از اوقاف 424
فصل دوم: نظام اقتصادی اسلام
گفتار 1- تفاوت مکتب اقتصادی و علم اقتصاد
مکتب
اقتصادی عبارت است از: شیوه حلّ مسائل اقتصادی که در هر جا به نحوی از آن پیروی می شود.
علم اقتصاد: دانشی است که پدیده های اقتصادی را تفسیر و روابط آنها را با یکدیگر تعیین می کند.
شهید سیّد محمّدباقر صدر(1) (و به پیروی او بسیاری از کسانی که بعد از وی در زمینه اقتصاد اسلامی سخن گفته اند یا مطلب نوشته اند) بعد از تعریف فوق، یادآور شده است: باید مقوله «اقتصاد اسلامی» را که مکتب است با «علم» از یکدیگر باز شناخت، زیرا در نظام اسلامی هیچ یک از حوادث و قوانین اقتصادی تجزیه و تحلیل نشده (تا علم اقتصاد باشد)، بلکه نظام مزبور به عنوان یک برنامه اقتصادی که از دیگر طرحها بهتر دانسته