- پیشگفتار 1
- اشاره 4
- گفتار 1- وقف در لغت 5
- مبحث اوّل: وقف و صدقه در لغت و اصطلاح 5
- گفتار 2- صدقه در لغت 6
- گفتار 3- وقف در اصطلاح فقها 8
- گفتار 4- توضیح مفرداتِ تعریف 10
- مبحث دوم: رابطه واژه «وقف» و «صدقه» 12
- مبحث اوّل: مشروعیّت وقف 15
- فقه امامیّه 15
- فقه اهل سنّت 16
- منکران مشروعیّت 19
- اشاره 20
- مبحث دوم: اهمیّت و جایگاه وقف 20
- الف - تفاسیر 21
- ب - روایات 21
- الف - تفاسیر 22
- تفاسیر و روایات اهل سنّت 22
- ب - روایات 23
- مبحث اوّل: وقف در قبل از اسلام 25
- 1- وقف درمیان رومیان 27
- 2- وقف در میان مصریان قدیم 27
- مبحث دوم: وقف در میان ملل غیرمسلمان 27
- 3- وقف درمیان عراقیهای قدیم 28
- 5- وقف در میان آلمانیها 28
- 4- وقف در میان ایرانیان قدیم 28
- 6- وقف در کشور سوئیس 29
- 7- وقف در کشور فرانسه 30
- 8- وقف در حقوق قدیم انگلستان و آمریکا 31
- اشاره 32
- گفتار 1- موقوفات یا «صدقات» رسول خدا صلی الله علیه و آله 32
- مبحث سوم: وقف در جوامع اسلامی 32
- حوائط هفت گانه 33
- فدک 34
- بررسی مسأله فدک از نظر امامیّه 37
- ادلّه نِحله (هِبه) بودن فدک 38
- موارد هشت گانه صدقات رسول خدا صلی الله علیه و آله 41
- گفتار 2- وقف در سیره معصومین علیهم السلام 41
- اشاره 41
- حضرت زهراء علیهاالسلام 44
- اوقاف و صدقات برخی دیگر از امامان علیهم السلام 46
- گفتار 3- وقف در سیره صحابه و تابعین 47
- اشاره 51
- شرط اوّل: قصد قُربت 52
- اشاره 52
- دیدگاه فقهای امامیّه 52
- دلایل کسانی که قربت را معتبر نمی دانند 53
- دلایل کسانی که قربت را معتبر می دانند 54
- دیدگاه دیگر مذاهب 55
- معنای لغوی و اصطلاحی صیغه 57
- دیدگاه امامیّه 57
- 1- مُعاطات در وقف 57
- شرط دوم: صیغه 57
- دیدگاه دیگر مذاهب 59
- دیدگاه امامیه 60
- 2 - وقف، عقد است یا ایقاع ؟ 60
- اشاره 60
- دیدگاه دیگر مذاهب اسلامی 63
- دیدگاه امامیّه 64
- اشاره 64
- 3 - آیا وقف از عقود لازم است؟ 64
- دیدگاه دیگر مذاهب 66
- قانون مدنی 70
- 4- الفاظ صیغه وقف 70
- دیدگاه فقهای امامیّه 70
- دیدگاه دیگر مذاهب 72
- دیدگاه امامیّه 74
- معنای تنجیز 74
- شرط سوم: تنجیز 74
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 75
- اشاره 77
- فقه امامیّه 77
- احکام این اقسام 84
- وقف منقطع 84
- دیدگاه امامیّه 84
- دیدگاه دیگر مذاهب 85
- وقف منقطع الاوّل 86
- دیدگاه امامیّه 86
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 88
- دیدگاه امامیّه 89
- شرط پنجم: اخراج از نفس 91
- اشاره 91
- دیدگاه امامیّه 91
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 92
- انتفاع واقف از وقف خویش 94
- دیدگاه دیگر مذاهب 97
- دیدگاه فقهای امامیّه 99
- دیدگاه فقهای مذاهب درباره قبض در وقف 99
- شرط ششم: قبض 99
- معنای لغوی و اصطلاحی قبض 99
- دیدگاه دیگر مذاهب 105
- شرط اوّل تا چهارم: بلوغ، عقل، رشد (و کمال) و عدم حَجْر 108
- دیدگاه امامیّه 108
- شرط پنجم: اختیار و قصد 110
- دیدگاه امامیّه 110
- شرط ششم: مالک بودن 111
- اشاره 111
- دیدگاه امامیّه 111
- دیدگاه دیگر مذاهب 113
- شرط هفتم: اسلام 114
- دیدگاه فقهای امامیّه 114
- اشاره 114
- دیدگاه فقهای اهل سنّت 115
- اشاره 116
- فصل سوم: مال موقوف؛ شرایط 116
- دیدگاه امامیّه 116
- شرط اوّل: عین قابل انتفاع 116
- 1- وقف مال غیر معیّن یا کلّی (در ذمّه) جایز نیست 117
- 3- وقف درهم و دینار و ... 118
- 2- وقف اموال منقول جایز است 118
- 4- مال موقوف باید دارای منفعت مقصوده باشد 119
- 5- حکم نماآتِ اموالِ موقوفه 120
- 6- وقف منافع و حقوق 120
- 7- وقف مُشاع 121
- قسمت مال موقوف بین دو یا چند نفر 123
- 1- وقف اموال منقول 124
- دیدگاه دیگر مذاهب 124
- فروع مترتّب بر این شرط 124
- 2- وقف درهم و دینار 125
- 3- وقف اموال کلّی، نامعیّن و غیرقابل اقباض 126
- 4- وقف منافع و حقوق 127
- 5- وقف اقطاعات و اراضی خراجیّه 128
- 6- وقف مُشاع 129
- فقه امامیّه 130
- شرط دوم: قابلیّت تملّک 130
- دیدگاه دیگر مذاهب 132
- مبحث اوّل: وقف خاصّ و عامّ 134
- شرط اوّل: وجود 135
- دیدگاه امامیّه 135
- اشاره 135
- مبحث دوم: شرایط موقوفٌ عَلَیْه 135
- اشاره 138
- شرط دوم: تعیین 138
- دیدگاه دیگر مذاهب 138
- دیدگاه دیگر مذاهب 142
- دیدگاه امامیّه 148
- دیدگاه دیگر مذاهب 149
- شرط سوم: صحّت تملّک 150
- دیدگاه امامیّه 150
- دیدگاه دیگر مذاهب 152
- دیدگاه امامیّه 153
- دیدگاه دیگر مذاهب 153
- شرط پنجم: اسلام و ایمان 154
- 1- وقف بر کافر ذمّی 154
- اشاره 154
- 2- وقف بر کفّار حربی 157
- 3- وقف بر بِیَع، کَنایس، تورات و انجیل، قُطّاع الطّریق و ... 159
- مبحث سوم: وقف بر اولاد 161
- اشاره 161
- 1- مشروعیّت وقف بر اولاد 162
- 2- دخول یا عدم دخول اولادِ اولاد در «اولاد» 163
- اشاره 163
- 3- حکم دختران در وقف اولادی 167
- دیدگاه امامیّه 167
- دیدگاه دیگر مذاهب 168
- ذرّیّه، عقِب ،نسل 169
- دیدگاه دیگر مذاهب 172
- اشاره 173
- 4- جنین 173
- چند فرع 174
- اشاره 175
- مبحث چهارم: بیان مصادیق واژه ها و اصطلاحات 175
- مسلمین 176
- شیعه 178
- اهل بیت و آل رسول 179
- «فی سبیل اللّه»، «فی سبیل الثواب»، «فی سبیل الخیر» 188
- دیدگاه امامیّه 188
- دیدگاه دیگر مذاهب 189
- فقرا 190
- جیران = همسایگان 192
- اشاره 192
- چند نکته 194
- مبحث پنجم: چگونگی مصرف درآمد وقف 195
- دیدگاه امامیّه 195
- اشاره 195
- چند نکته 197
- دیدگاه دیگر مذاهب 198
- دیدگاه امامیّه 200
- مبحث اوّل: نگهداری و هزینه مال موقوف 200
- گفتار 1 - لزوم نگهداری و صیانت مال موقوف 200
- گفتار 2- هزینه مال موقوف 201
- دیدگاه امامیّه 201
- دیدگاه دیگر مذاهب 202
- گفتار 1- مالک رَقَبه اموالِ مَوقوفه کیست ؟ 203
- مبحث دوم: ملکیّت در وقف 203
- اشاره 203
- دیدگاه فقهای امامیّه 204
- مالکیّت موقوفٌ عَلَیْه 206
- چند نکته 210
- دیدگاه امامیّه 214
- گفتار 2- اجاره وقف توسّط موقوفٌ عَلَیْه 214
- دیدگاه دیگر مذاهب 217
- گفتار 3- شخصیّت حقوقی وقف 219
- مبحث سوم: شروط واقف 222
- گفتار 1- معنای شرط 222
- شرط اوّل: عدم مخالفت با مقتضای عقد 225
- اشاره 225
- گفتار 3- شرایط صحّت شروط 225
- شرط سوم: عدم مخالفت با کتاب و سنّت 226
- شرط دوم: اقتران به انشای وقف 226
- شرط چهارم: عدم جهالت (معلوم بودن) 227
- شرط پنجم: جایز بودن نفس شرط 227
- 1- شرط عود مال موقوف به واقف درصورت نیاز 230
- گفتار 4- بعضی از مصادیق شروط واقف 230
- اشاره 230
- 2- شرط خیار 232
- 3- شرط اخراج موقوفٌ عَلَیْه 233
- فقه اهل سنّت 236
- احکام شروط ده گانه 237
- اشاره 240
- گفتار 1- معنای تولیت (ولایت) و نظارت بر وقف 243
- مبحث چهارم: تولیت و نظارت بر وقف 243
- اشاره 243
- اشاره 244
- گفتار 2- اقسام ولایت 244
- نظارت در اصطلاح 244
- دیدگاه امامیّه 245
- ولایت واقف و ... 245
- اشاره 247
- چندنکته 248
- چند نکته 250
- نکته هایی از قانون مدنی 251
- دیدگاه دیگر مذاهب 252
- دیدگاه امامیّه 255
- گفتار 3- شرایط متولّی 255
- گفتار 4- عزل متولّی در صورت سلب صلاحیت و... 259
- اشاره 259
- گفتار 5- ولایت برای تعیین و گزینش نگهبانان و کارگران و ... 263
- گفتار 6- نظارت بر متولّی 264
- دیدگاه امامیّه 265
- تفویض و توکیل در تولیت 266
- اجاره مال موقوف توسّط متولّی 266
- دیدگاه دیگر مذاهب 267
- دیدگاه امامیّه 271
- گفتار 8- اجرت متولّی (حق التّولیه) 271
- دیدگاه دیگر مذاهب 272
- گفتار 1- ادلّه عدم جواز بیع (فی الجمله) 275
- مبحث پنجم: بیع و استبدال وقف 275
- گفتار 2- آیا وقف با بیع باطل می شود یا با جواز بیع؟ 278
- اشاره 280
- دیدگاه امامیّه 280
- گفتار 4- مساجد 280
- مقام اوّل: بیع و تصرّف در اصل مسجد 281
- مقام دوم: اموال مساجد 285
- دیدگاه دیگر مذاهب درباره مساجد 288
- اشاره 291
- گفتار 5- بیع و استبدال در وقف خاصّ 291
- صُوَر ده گانه جواز بیع 292
- نکته ای از صاحب عروه 314
- حکم ثمن مال وقف در صورت بیع 316
- یادآوری چند نکته 320
- متصدی بیع وقف کیست ؟ 321
- نکته 324
- نکته پایانی این مبحث 331
- دیدگاه امامیّه 332
- مبحث ششم: راههای اثبات وقف 332
- گفتار 1- بیان راههای اثبات در فقه فریقین 332
- اشاره به دو نکته 336
- دیدگاه دیگر مذاهب 337
- گفتار 1- معنای مرض موت 340
- مبحث هفتم: وقف در مرض موت 340
- اشاره 341
- گفتار 2- معنای تبرّع 341
- تبرّعات منجّزه و مؤَجَّله 342
- اشاره 342
- گفتار 3- حکم مسأله 342
- ادله قول اوّل 343
- ادّله قول دوم 345
- دیدگاه دیگر مذاهب 347
- اشاره به چند نکته 348
- مبحث اوّل: سُکنی، عُمری و رُقبی از دیدگاه امامیّه 350
- گفتار 1- معانی این عناوین 350
- شرط اوّل: صیغه عقد 353
- شرط دوم: قبض 354
- گفتار 3- آیا اثر و فایده این عقود نقل منفعت است؟ 356
- گفتار 4- مواردی که متعلّقِ سکنی، عمری و رقبی قرار می گیرند 357
- گفتار 5- قلمرو استفاده ساکن مُعمَر... 358
- گفتار 6- آیا قبل از انقضای مدّت مقرر، مالک حق بیع و... دارد؟ 359
- گفتار 7- حکم این عقود در صورت مرگ یکی از متعاقدین 360
- مبحث دوم: حبس (از دیدگاه امامیّه) 361
- گفتار 1- موارد و معنی حبس 361
- گفتار 2- حبس؛ لزوم یا عدم لزوم؟ 363
- مبحث سوم: عمری، رُقبی و سُکنی از دیدگاه دیگر مذاهب 365
- گفتار 1- معنای این عناوین 365
- گفتار 2- حکم عمری 366
- گفتار 3- حکم رقبی 368
- گفتار 4- حکم سُکنی 369
- اشاره 370
- اشاره 371
- گفتار 1- اسلام دین زندگی است 371
- گفتار 2- ثروت (و دنیا) از دیدگاه اسلام 372
- گفتار 3- اقتصاد اسلامی در مقایسه با دیگر مکتبهای اقتصادی 376
- گفتار 1- تفاوت مکتب اقتصادی و علم اقتصاد 379
- گفتار 2- وظیفه و کار اصلی محقّق در مکتب اقتصادی اسلام، کشف است 381
- گفتار 3- اسلام و علم اقتصاد 381
- گفتار 1- هدف اوّلی (یا اصلی) 383
- اشاره 383
- اشاره 385
- گفتار 2- هدفهای فرعی و ثانوی 385
- 1- حاکمیّت سیاسی اسلام 385
- 2- تحکیم ارزشهای معنوی و اخلاقی 386
- 3- برپایی عدالت اجتماعی 387
- 5- توسعه و رشد 388
- 6- رفاه عمومی 389
- گفتار 1- نقش وقف در تحقّق هدف اصلی و اوّلی 391
- گفتار 2- نقش وقف در تحقّق اهداف فرعی اقتصاد اسلامی 393
- اشاره 393
- الف - تأثیر وقف بر استقلال اقتصادی (و سیاسی) و رشد و توسعه 393
- 1- فعّالیّتهای کشاورزی 395
- 2- فعّالیّتهای تولیدی 396
- 3- فعّالیّتهای خدماتی و اجتماعی 398
- ب - تأثیر وقف بر تحقّق عدالت اجتماعی و رفاه عمومی 399
- اشاره 399
- نقش وقف 400
- 1- مساجد 402
- گفتار 3- گوشه هایی از موارد و جهات مصرف اوقاف 402
- اشاره 402
- 2- مدارس 403
- 3- کتابخانه 407
- 5- دیگر موارد 411
- اشاره 415
- 1- مبارزه با عوامل رکود 418
- 2- تبلیغات صحیح و مستمرّ در سطوح گوناگون 422
- 3- حمایت قانونی از اوقاف 424
الرّضا» در سیرجان، «رضویّه» در رفسنجان و «مرتضوی» در نوق استان کرمان
11- توسعه بخش قلب بیمارستان امام رضا علیه السلام.
12- ادامه عملیّات تکمیلی پروژه بیمارستان 320 تختخوابی دانشگاه امام رضا علیه السلامبا مساحت 45 هزار متر مربع در حاشیه جاده قوچان.
13- اجرای قطعه شماره 7 راه آهن مشهد سرخس.
14- احداث بزرگراه رضوی به طول 15 کیلومتر و عرض 74 متر.
15- احداث مجموعه ورزشی آستان قدس در زمینی به مساحت 5/10 هکتار با مجموعه های متعدّد ورزشی و مراکز متعدّد دیگر ... که چون غرض ذکر نمونه هاست، نه استقصا و استقرای کامل،به همین مقدار بسنده می شود.
ب - تأثیر وقف بر تحقّق عدالت اجتماعی و رفاه عمومی
اشاره
قبلاً یادآوری این نکته خالی از فایده نیست: از متون اسلامی بخوبی روشن است که اسلام، هم خواهان زدودن همه جوانب و زوایای فقر در جامعه است(1) و هم خواهان رفاه عمومی در حدّ معقول و مشروع.
شهید صدر در این باره می نویسد: مسؤولیّت دولت و نظام اسلامی، بجز تأمین نیازهای حیاتی و ضروری افراد، این است که یک سطح زندگی متناسب با شرایط و مقتضیات روز را برای افراد تضمین کند و آنها را به یک حد از رفاه (عمومی) برساند. وی
یکی از ابزارهای مهمّ دولت اسلامی برای تحقّق این هدف را کفالت همگانی مسلمانان در برابر یکدیگر ذکر می کند (یعنی احساس مسؤولیّت متقابل و عمومی).(2)
از این رو، اوّلاً فقرزدایی تنها در حدّ قوت لا یموت به نیازمندان کفایت نمی کند. ثانیا مسلمانان در برابر یکدیگر مسؤولند و کفالت همگانی دارند. کلینی (در کافی) از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که: «خداوند برای فقرا در اموال ثروتمندان به قدر کفایت (و اداره زندگی آنان به خوبی) قرار داده است و اگر این مقدار آنها را کفایت نمی کرد، بیشتر