وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 401

1- مرآه العقول: 16/7.

2- و اَغْنِهِ اِنْ قَدَرْتَ اَنْ تُغنِیَهُ، مرآه العقول: 16/86.

3- مرآه العقول: 16/102.

4- مرآه العقول: 16/11.

کیست نداند: کشوری که دچار رکود اقتصادی است و یا از اقتصادی وابسته برخوردار است و یا هر دو بیماری را دارد، نمی تواند در جهت رفاه عمومی و عدالت اجتماعی گامی مثبت و مؤثّر بردارد؟

2- بخش عمده، بلکه اعظم موارد و جهات مصرفی که واقفان دورنگر و نیکوکار در طول تاریخِ وقف در نظر گرفته اند (یا می توان در وقف در نظر گرفت)، مواردی هستند که

به رفاه عمومی، فقرزدایی و عدالت اجتماعی مربوط می شوند.

اگر ما نگاهی، هرچند گذرا، به تاریخ اوقاف و موارد مصرفی که در وقف نامه ها و کتیبه ها آمده است، داشته باشیم بخوبی در می یابیم که واقفان خیّر و دوراندیش تقریبا

همه زوایا و جوانب نیازها را در نظر گرفته اند.

عَلی رغم این که بسیاری از رَقَبات موقوفات و مدارک آنها در طول زمان به دلایل و عوامل گوناگونی (که در آینده به برخی از آنها اشاره خواهد شد) از بین رفته و از بسیاری

از آنها نامی هم باقی نمانده است، مشاهده می کنیم که جهت و سمت و سوی اصلی مورد نظر واقفان در طول تاریخ در مرحله اوّل، فقرزدایی به معنای واقعی کلمه و در مرحله بعد، تحقّق رفاه عمومی در سطح معقول بوده است.

در این زمینه انسان به موارد و نمونه هایی بر می خورد که از صمیم قلب، روح بلند و همّت والای مردان و زنان نیک سرشت را می ستاید و در برابر آن همه همّت و بلندنظری، احساس خضوع و کرنش می کند.

قبل از پرداختن به ذکر برخی از موارد مصرف اوقاف، یادآوری یک نکته خالی از فایده نیست و آن این که: نیازهای عمومی و خصوصی مردم نسبت به زمانها و مکانهای مختلف و اوضاع و شرایط گوناگون متفاوت است. از باب نمونه، در یک زمان، مردم به کاروانسرا، آب انبار و... نیاز مبرم داشتند، امّا در زمان ما تأسیس فضاهای آموزشی، درمانی، مسکن، جاده ها و... از اولویّت بیشتری برخوردارند.

از این رو، با آگاه کردن مردم و کسانی که در صدد وقف اموال خود هستند، می توان در جهت تأمین نیازهای ضروری جامعه گامهای مؤر و قابل توجّهی برداشت.