وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 402

گفتار 3- گوشه هایی از موارد و جهات مصرف اوقاف

اشاره

در این جا به طور مختصر به برخی از موارد مصرف اوقاف که درکتب و وقف نامه ها آمده است، اشاره می شود و درباره بعضی از آنها توضیحاتی داده خواهد شد. تأکید می کنیم منظور، تنها ذکر نمونه هاست نه استقرا و استقصای کامل و یا توضیح و تفسیر مفصّل پیرامون هر یک از موارد.

1- مساجد

از مسجدالاقصی و مسجدالحرام که بگذریم، اوّلین و دومین مسجد در اسلام، مسجد قبا و مسجدالنّبی صلی الله علیه و آله می باشند که به دست مبارک رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله تأسیس شدند. اگر این دو مسجد را از موقوفات رسول خدا (ص) به شمار بیاوریم، اوّلین موقوفات در اسلام خواهند بود که واقف آنها (ظاهرا) شخص رسول اکرم (ص) است و در نتیجه، حتّی وقف حوائط سبعه (بستانهای هفت گانه) که در تاریخچه وقف در سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله) گذشت، اوّلین وقف در اسلام نبوده، امّا به هر حال، می توان گفت که اوّلین واقف رسول اکرم صلی الله علیه و آله بوده است.

به دنبال این دو مسجد مسلمانان در مدینه و شهرهای دیگر و بعد در همه بلاد اسلامی، در شهرها و روستاها و هرجا که گروهی به زندگی مشغول بودند، دست به تأسیس مسجد زدند. زمینهایی را برای مسجد وقف می کردند و خود یا دیگری و یا دسته جمعی و با کمک مردم محلّ، ساختمان آن را به پایان می بردند. و امروز انسان به هر شهری که وارد می شود غالبا با مسجدی مواجه است.

از نکات قابل توجّهی که با مراجعه به وقف نامه های بسیاری از مساجد روشن می شود، موقوفات بسیاری است که واقفان مساجد یا دیگر افراد نیکوکار بر مساجد وقف کرده اند: خانه ها، مزارع، باغها، مغازه ها، املاک و ... و جالب این که در بسیاری از وقف نامه های مساجد، بجز تعمیرات و امور مربوط به خود مساجد، کارهای خیر دیگری چون؛ اطعام فقرا، وعظ و خطابه، تعلیم و قراءت قرآن کریم، تدریس علوم گوناگون و ... به عنوان موارد مصرف اوقاف مساجد ذکر شده است.