وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 404

1- برای اطلاع بیشتر رک: تاریخچه اوقاف اصفهان: عبدالحسین سپنتا، یادگارهای یزد: (ایرج افشار)، به ویژه بخش وقف نامه های مسجد امیر چَقماق و مسجد جامع یزد؛ تاریخچه اوقاف در اسلام (علی اکبر شهابی) و کتابهای دیگری که در آنها به مساجد و اوقاف آنها پرداخته شده است.

2- به نقل از مصاحبه تلویزیونی مرحوم استاد پیرنیا و اظهارات شفاهی مسؤولان مرکز یزدشناسی.

3- رک: مقدمه ای بر فرهنگ وقف: 25.

4- وقف و ساختار کتابخانه های اسلامی: 18.

5- تاریخ تمدن اسلام: 626.

غربی نقل کرده که مأمون در زمان ولیعهدی خود در خراسان مدرسه ای تأسیس کرد، امّا خودش یادآور شده است که؛ معلوم نیست فرنگیان این خبر را از کجا آورده اند، چرا که مورخّان مسلمان اسمی از آن نبرده اند.(1)

امّا مشهورترین مدرسه ای که در قدیم بنا شده و تا مدّتهای زیادی پابرجا بوده و بسیاری از مورّخان مسلمان آن را نخستین مدرسه اسلامی می دانند، «مدرسه نظامیّه» است که در اواسط قرن پنجم هجری به دستور خواجه نظام الملک طوسی وزیر ملکشاه سلجوقی، در بغداد تأسیس شد. (تاریخ شروع آن سال 457 ه است).

جرجی زیدان یادآور شده است که شاید سبب اشتهار مدرسه نظامیّه بغداد از آن روست که خواجه نظام الملک برای اوّلین بار، تدریس را در آن مدرسه مجّانی ساخت و برای شاگردان مقرّری معیّن کرد. خلاصه، اوّلین مدرسه اسلامی توسّط امرا و بزرگان ایران بوده و اگر مدرسه مأمون هم در ایران صحیح باشد، و با نظر ایرانیها بنا شده و اگر

جز این بود مأمون می بایستی پس از خلیفه شدن در بغداد مدرسه دایر کند و نکرد.(2)

خواجه نظام الملک در اصفهان، نیشابور، هرات و غیره نیز مدارسی تأسیس کرد که همه این مدارس بخصوص مدرسه بغداد به نام وی، مدرسه نظامیّه، خوانده می شدند. وی برای نظامیّه بغداد که در کنار دجله بنا شده بود، بازارها، کاروانسراها، گرمابه ها،

ده ها، خانه ها و... را از اطراف دور و نزدیک خریداری و وقف مدرسه کرد، به طوری که هزینه مدرسه به شصت هزار دینار (در سال) می رسید.

این مدرسه از مراکز مهمّ علمای اسلام گشت و رجال بزرگی از آن بیرون آمدند. اوّلین استاد این مدرسه، ابواسحاق شیرازی، سپس ابونصر صبّاغ، ابوحامد غزّالی، شهاب الدّین سهروردی، کمال الدّین انباری و... هستند.(3)

بعدها به تدریج دیگران به نظام الملک اقتدا کرده در اطراف و اکناف ممالک و بلاد اسلامی مدارس مجّانی دایر کردند. در دمشق، ایران، مصر، عثمانی، عراق و...

ابن بطوطه در سفرنامه معروف خود در هر یک از کشورهای اسلامی که در مسیر او