وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 407

1- رک: وقف نامه ربع رشیدی: 170 به بعد؛ بررسی روش اداری و آموزشی ربع رشیدی: 71 به بعد و مجله وقف میراث جاویدان: ش 4، 52.

2- بررسی روش اداری و آموزشی ربع رشیدی: 67.

که الآن دایر است و چند مدرسه جدید.(1)

در هر صورت امروز چون گذشته به همّت والای نیکوکاران، نیاز مبرم احساس می شود تا دوباره قدم به میدان نیکوکاری گذارند و مشکل فضاهای آموزشی کشور را از مدارس ابتدایی گرفته تا دانشگاهها، با صدقات جاریه خویش حلّ کنند.

البتّه افراد بسیاری در گوشه و کنار کشور، اقدامهای بسیار مؤثّری کرده اند و با نیّت خیر خواهانه خود به تأسیس مدارس و مراکز آموزشی متعدّدی اقدام کرده اند، امّا نیاز به

استمرار این گونه تلاشها و کارهای خیر خواهانه همچنان احساس می شود.

3- کتابخانه

در مورد کتابخانه نیز استقصا و استقرای کامل مجال بسیار گسترده ای را می طلبد و مجلّدها کتاب را به خود اختصاص خواهد داد. کتابهایی هم در این زمینه نوشته شده است. در این جا تنها به تاریخ تأسیس کتابخانه و تأثیر وقف در آن اشارات مختصری خواهد شد.

بدون تردید کتاب و کتابخانه از عوامل اصلی نهضت فرهنگی و گسترش تعالیم و معارف اسلامی بوده و هست و غالبا کتابخانه هایی که تأسیس می شده از راه وقف بوده است و از این جا تأثیر وقف بر کتاب و کتابخانه نیز روش می شود.

یحیی محمود ساعاتی از عبدالّله جبوری نقل کرده است که علاقه علمای اسلام به فراگیری علم، موجب شد تا آن دسته از فقها که وقف اشیای منقول را جایز نمی دانستند، نیز وقف کتاب را از این اصل کلّی استثنا کنند.(2)

اوّلین کتابخانه

جرجی زیدان بعد از بیان این مطلب که عربها در اواخر قرن دوم فقط علوم اسلامی را مدوّن کردند(3)، می نویسد: نخستین فرمانروایانی که به تأسیس کتابخانه های عمومی