- پیشگفتار 1
- اشاره 4
- گفتار 1- وقف در لغت 5
- مبحث اوّل: وقف و صدقه در لغت و اصطلاح 5
- گفتار 2- صدقه در لغت 6
- گفتار 3- وقف در اصطلاح فقها 8
- گفتار 4- توضیح مفرداتِ تعریف 10
- مبحث دوم: رابطه واژه «وقف» و «صدقه» 12
- مبحث اوّل: مشروعیّت وقف 15
- فقه امامیّه 15
- فقه اهل سنّت 16
- منکران مشروعیّت 19
- اشاره 20
- مبحث دوم: اهمیّت و جایگاه وقف 20
- الف - تفاسیر 21
- ب - روایات 21
- تفاسیر و روایات اهل سنّت 22
- الف - تفاسیر 22
- ب - روایات 23
- مبحث اوّل: وقف در قبل از اسلام 25
- 1- وقف درمیان رومیان 27
- مبحث دوم: وقف در میان ملل غیرمسلمان 27
- 2- وقف در میان مصریان قدیم 27
- 5- وقف در میان آلمانیها 28
- 3- وقف درمیان عراقیهای قدیم 28
- 4- وقف در میان ایرانیان قدیم 28
- 6- وقف در کشور سوئیس 29
- 7- وقف در کشور فرانسه 30
- 8- وقف در حقوق قدیم انگلستان و آمریکا 31
- اشاره 32
- گفتار 1- موقوفات یا «صدقات» رسول خدا صلی الله علیه و آله 32
- مبحث سوم: وقف در جوامع اسلامی 32
- حوائط هفت گانه 33
- فدک 34
- بررسی مسأله فدک از نظر امامیّه 37
- ادلّه نِحله (هِبه) بودن فدک 38
- گفتار 2- وقف در سیره معصومین علیهم السلام 41
- اشاره 41
- موارد هشت گانه صدقات رسول خدا صلی الله علیه و آله 41
- حضرت زهراء علیهاالسلام 44
- اوقاف و صدقات برخی دیگر از امامان علیهم السلام 46
- گفتار 3- وقف در سیره صحابه و تابعین 47
- اشاره 51
- اشاره 52
- شرط اوّل: قصد قُربت 52
- دیدگاه فقهای امامیّه 52
- دلایل کسانی که قربت را معتبر نمی دانند 53
- دلایل کسانی که قربت را معتبر می دانند 54
- دیدگاه دیگر مذاهب 55
- معنای لغوی و اصطلاحی صیغه 57
- دیدگاه امامیّه 57
- 1- مُعاطات در وقف 57
- شرط دوم: صیغه 57
- دیدگاه دیگر مذاهب 59
- دیدگاه امامیه 60
- 2 - وقف، عقد است یا ایقاع ؟ 60
- اشاره 60
- دیدگاه دیگر مذاهب اسلامی 63
- 3 - آیا وقف از عقود لازم است؟ 64
- دیدگاه امامیّه 64
- اشاره 64
- دیدگاه دیگر مذاهب 66
- 4- الفاظ صیغه وقف 70
- دیدگاه فقهای امامیّه 70
- قانون مدنی 70
- دیدگاه دیگر مذاهب 72
- دیدگاه امامیّه 74
- معنای تنجیز 74
- شرط سوم: تنجیز 74
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 75
- اشاره 77
- فقه امامیّه 77
- دیدگاه امامیّه 84
- احکام این اقسام 84
- وقف منقطع 84
- دیدگاه دیگر مذاهب 85
- وقف منقطع الاوّل 86
- دیدگاه امامیّه 86
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 88
- دیدگاه امامیّه 89
- شرط پنجم: اخراج از نفس 91
- اشاره 91
- دیدگاه امامیّه 91
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 92
- انتفاع واقف از وقف خویش 94
- دیدگاه دیگر مذاهب 97
- شرط ششم: قبض 99
- معنای لغوی و اصطلاحی قبض 99
- دیدگاه فقهای مذاهب درباره قبض در وقف 99
- دیدگاه فقهای امامیّه 99
- دیدگاه دیگر مذاهب 105
- شرط اوّل تا چهارم: بلوغ، عقل، رشد (و کمال) و عدم حَجْر 108
- دیدگاه امامیّه 108
- شرط پنجم: اختیار و قصد 110
- دیدگاه امامیّه 110
- شرط ششم: مالک بودن 111
- اشاره 111
- دیدگاه امامیّه 111
- دیدگاه دیگر مذاهب 113
- دیدگاه فقهای امامیّه 114
- شرط هفتم: اسلام 114
- اشاره 114
- دیدگاه فقهای اهل سنّت 115
- دیدگاه امامیّه 116
- شرط اوّل: عین قابل انتفاع 116
- اشاره 116
- فصل سوم: مال موقوف؛ شرایط 116
- 1- وقف مال غیر معیّن یا کلّی (در ذمّه) جایز نیست 117
- 3- وقف درهم و دینار و ... 118
- 2- وقف اموال منقول جایز است 118
- 4- مال موقوف باید دارای منفعت مقصوده باشد 119
- 5- حکم نماآتِ اموالِ موقوفه 120
- 6- وقف منافع و حقوق 120
- 7- وقف مُشاع 121
- قسمت مال موقوف بین دو یا چند نفر 123
- 1- وقف اموال منقول 124
- فروع مترتّب بر این شرط 124
- دیدگاه دیگر مذاهب 124
- 2- وقف درهم و دینار 125
- 3- وقف اموال کلّی، نامعیّن و غیرقابل اقباض 126
- 4- وقف منافع و حقوق 127
- 5- وقف اقطاعات و اراضی خراجیّه 128
- 6- وقف مُشاع 129
- فقه امامیّه 130
- شرط دوم: قابلیّت تملّک 130
- دیدگاه دیگر مذاهب 132
- مبحث اوّل: وقف خاصّ و عامّ 134
- شرط اوّل: وجود 135
- دیدگاه امامیّه 135
- اشاره 135
- مبحث دوم: شرایط موقوفٌ عَلَیْه 135
- اشاره 138
- شرط دوم: تعیین 138
- دیدگاه دیگر مذاهب 138
- دیدگاه دیگر مذاهب 142
- دیدگاه امامیّه 148
- دیدگاه دیگر مذاهب 149
- دیدگاه امامیّه 150
- شرط سوم: صحّت تملّک 150
- دیدگاه دیگر مذاهب 152
- دیدگاه دیگر مذاهب 153
- دیدگاه امامیّه 153
- 1- وقف بر کافر ذمّی 154
- شرط پنجم: اسلام و ایمان 154
- اشاره 154
- 2- وقف بر کفّار حربی 157
- 3- وقف بر بِیَع، کَنایس، تورات و انجیل، قُطّاع الطّریق و ... 159
- مبحث سوم: وقف بر اولاد 161
- اشاره 161
- 1- مشروعیّت وقف بر اولاد 162
- اشاره 163
- 2- دخول یا عدم دخول اولادِ اولاد در «اولاد» 163
- 3- حکم دختران در وقف اولادی 167
- دیدگاه امامیّه 167
- دیدگاه دیگر مذاهب 168
- ذرّیّه، عقِب ،نسل 169
- دیدگاه دیگر مذاهب 172
- اشاره 173
- 4- جنین 173
- چند فرع 174
- اشاره 175
- مبحث چهارم: بیان مصادیق واژه ها و اصطلاحات 175
- مسلمین 176
- شیعه 178
- اهل بیت و آل رسول 179
- دیدگاه امامیّه 188
- «فی سبیل اللّه»، «فی سبیل الثواب»، «فی سبیل الخیر» 188
- دیدگاه دیگر مذاهب 189
- فقرا 190
- جیران = همسایگان 192
- اشاره 192
- چند نکته 194
- مبحث پنجم: چگونگی مصرف درآمد وقف 195
- اشاره 195
- دیدگاه امامیّه 195
- چند نکته 197
- دیدگاه دیگر مذاهب 198
- مبحث اوّل: نگهداری و هزینه مال موقوف 200
- دیدگاه امامیّه 200
- گفتار 1 - لزوم نگهداری و صیانت مال موقوف 200
- گفتار 2- هزینه مال موقوف 201
- دیدگاه امامیّه 201
- دیدگاه دیگر مذاهب 202
- مبحث دوم: ملکیّت در وقف 203
- گفتار 1- مالک رَقَبه اموالِ مَوقوفه کیست ؟ 203
- اشاره 203
- دیدگاه فقهای امامیّه 204
- مالکیّت موقوفٌ عَلَیْه 206
- چند نکته 210
- گفتار 2- اجاره وقف توسّط موقوفٌ عَلَیْه 214
- دیدگاه امامیّه 214
- دیدگاه دیگر مذاهب 217
- گفتار 3- شخصیّت حقوقی وقف 219
- مبحث سوم: شروط واقف 222
- گفتار 1- معنای شرط 222
- شرط اوّل: عدم مخالفت با مقتضای عقد 225
- گفتار 3- شرایط صحّت شروط 225
- اشاره 225
- شرط سوم: عدم مخالفت با کتاب و سنّت 226
- شرط دوم: اقتران به انشای وقف 226
- شرط چهارم: عدم جهالت (معلوم بودن) 227
- شرط پنجم: جایز بودن نفس شرط 227
- 1- شرط عود مال موقوف به واقف درصورت نیاز 230
- اشاره 230
- گفتار 4- بعضی از مصادیق شروط واقف 230
- 2- شرط خیار 232
- 3- شرط اخراج موقوفٌ عَلَیْه 233
- فقه اهل سنّت 236
- احکام شروط ده گانه 237
- اشاره 240
- گفتار 1- معنای تولیت (ولایت) و نظارت بر وقف 243
- اشاره 243
- مبحث چهارم: تولیت و نظارت بر وقف 243
- گفتار 2- اقسام ولایت 244
- اشاره 244
- نظارت در اصطلاح 244
- ولایت واقف و ... 245
- دیدگاه امامیّه 245
- اشاره 247
- چندنکته 248
- چند نکته 250
- نکته هایی از قانون مدنی 251
- دیدگاه دیگر مذاهب 252
- گفتار 3- شرایط متولّی 255
- دیدگاه امامیّه 255
- گفتار 4- عزل متولّی در صورت سلب صلاحیت و... 259
- اشاره 259
- گفتار 5- ولایت برای تعیین و گزینش نگهبانان و کارگران و ... 263
- گفتار 6- نظارت بر متولّی 264
- دیدگاه امامیّه 265
- تفویض و توکیل در تولیت 266
- اجاره مال موقوف توسّط متولّی 266
- دیدگاه دیگر مذاهب 267
- دیدگاه امامیّه 271
- گفتار 8- اجرت متولّی (حق التّولیه) 271
- دیدگاه دیگر مذاهب 272
- گفتار 1- ادلّه عدم جواز بیع (فی الجمله) 275
- مبحث پنجم: بیع و استبدال وقف 275
- گفتار 2- آیا وقف با بیع باطل می شود یا با جواز بیع؟ 278
- دیدگاه امامیّه 280
- اشاره 280
- گفتار 4- مساجد 280
- مقام اوّل: بیع و تصرّف در اصل مسجد 281
- مقام دوم: اموال مساجد 285
- دیدگاه دیگر مذاهب درباره مساجد 288
- اشاره 291
- گفتار 5- بیع و استبدال در وقف خاصّ 291
- صُوَر ده گانه جواز بیع 292
- نکته ای از صاحب عروه 314
- حکم ثمن مال وقف در صورت بیع 316
- یادآوری چند نکته 320
- متصدی بیع وقف کیست ؟ 321
- نکته 324
- نکته پایانی این مبحث 331
- دیدگاه امامیّه 332
- گفتار 1- بیان راههای اثبات در فقه فریقین 332
- مبحث ششم: راههای اثبات وقف 332
- اشاره به دو نکته 336
- دیدگاه دیگر مذاهب 337
- گفتار 1- معنای مرض موت 340
- مبحث هفتم: وقف در مرض موت 340
- گفتار 2- معنای تبرّع 341
- اشاره 341
- تبرّعات منجّزه و مؤَجَّله 342
- اشاره 342
- گفتار 3- حکم مسأله 342
- ادله قول اوّل 343
- ادّله قول دوم 345
- دیدگاه دیگر مذاهب 347
- اشاره به چند نکته 348
- مبحث اوّل: سُکنی، عُمری و رُقبی از دیدگاه امامیّه 350
- گفتار 1- معانی این عناوین 350
- شرط اوّل: صیغه عقد 353
- شرط دوم: قبض 354
- گفتار 3- آیا اثر و فایده این عقود نقل منفعت است؟ 356
- گفتار 4- مواردی که متعلّقِ سکنی، عمری و رقبی قرار می گیرند 357
- گفتار 5- قلمرو استفاده ساکن مُعمَر... 358
- گفتار 6- آیا قبل از انقضای مدّت مقرر، مالک حق بیع و... دارد؟ 359
- گفتار 7- حکم این عقود در صورت مرگ یکی از متعاقدین 360
- گفتار 1- موارد و معنی حبس 361
- مبحث دوم: حبس (از دیدگاه امامیّه) 361
- گفتار 2- حبس؛ لزوم یا عدم لزوم؟ 363
- مبحث سوم: عمری، رُقبی و سُکنی از دیدگاه دیگر مذاهب 365
- گفتار 1- معنای این عناوین 365
- گفتار 2- حکم عمری 366
- گفتار 3- حکم رقبی 368
- گفتار 4- حکم سُکنی 369
- اشاره 370
- اشاره 371
- گفتار 1- اسلام دین زندگی است 371
- گفتار 2- ثروت (و دنیا) از دیدگاه اسلام 372
- گفتار 3- اقتصاد اسلامی در مقایسه با دیگر مکتبهای اقتصادی 376
- گفتار 1- تفاوت مکتب اقتصادی و علم اقتصاد 379
- گفتار 2- وظیفه و کار اصلی محقّق در مکتب اقتصادی اسلام، کشف است 381
- گفتار 3- اسلام و علم اقتصاد 381
- گفتار 1- هدف اوّلی (یا اصلی) 383
- اشاره 383
- اشاره 385
- 1- حاکمیّت سیاسی اسلام 385
- گفتار 2- هدفهای فرعی و ثانوی 385
- 2- تحکیم ارزشهای معنوی و اخلاقی 386
- 3- برپایی عدالت اجتماعی 387
- 5- توسعه و رشد 388
- 6- رفاه عمومی 389
- گفتار 1- نقش وقف در تحقّق هدف اصلی و اوّلی 391
- اشاره 393
- الف - تأثیر وقف بر استقلال اقتصادی (و سیاسی) و رشد و توسعه 393
- گفتار 2- نقش وقف در تحقّق اهداف فرعی اقتصاد اسلامی 393
- 1- فعّالیّتهای کشاورزی 395
- 2- فعّالیّتهای تولیدی 396
- 3- فعّالیّتهای خدماتی و اجتماعی 398
- اشاره 399
- ب - تأثیر وقف بر تحقّق عدالت اجتماعی و رفاه عمومی 399
- نقش وقف 400
- گفتار 3- گوشه هایی از موارد و جهات مصرف اوقاف 402
- اشاره 402
- 1- مساجد 402
- 2- مدارس 403
- 3- کتابخانه 407
- 5- دیگر موارد 411
- اشاره 415
- 1- مبارزه با عوامل رکود 418
- 2- تبلیغات صحیح و مستمرّ در سطوح گوناگون 422
- 3- حمایت قانونی از اوقاف 424
سخن آخر: چگونه از نو میراث جاویدان وقف را احیا کنیم؟
اشاره
چنان که بارها اشاره شد در نظام اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی اسلام، وقف از جایگاه و مرتبه بسیار والایی برخوردار است و از اموری است که در متن جای دارد و از مسائل جنبی و حاشیه ای اسلام نیست. در مبحث جایگاه وقف (در آغاز کتاب) گذشت که (به نقل جابر) تمامی اصحاب رسول خدا (ص) که توانایی داشتند، اموالی را در راه خدا وقف کردند.
شخص رسول خدا صلی الله علیه و آله حضرت زهرا علیهاالسلام و امامان معصوم علیهم السلام نیز به تناسب شرایط و موقعیّتهایی که داشتند، دارای صدقات و اوقاف بودند.
وقف، از جمله صدقات و انفاقاتی است که هرچند با صراحت در قرآن کریم از آن یاد نشده است، امّا واقعیّت و محتوای آن، سخت مورد تأکید و سفارش قرآن کریم است.(1)
وقف، این سنّت حسنه دیرینه بعد از زمان صحابه و تابعین نیز در سراسر کشورهای اسلامی موقعیّت خود را حفظ کرد و به صورت یک فرهنگ در آمد، به طوری که رقبه های وقفی، همه شهرها، قصبات، روستاهاو ... را پر کردند. هر جهانگرد، تاریخ نگار