وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 416

1- رک: کنزالعرفان: 2/113؛ فقه القرآن: 2/289-290.

و ... که درباره تاریخ و تمدّن و فرهنگ کشورهای اسلامی دست به قلم برده است از اقلام بسیار مهمّی که نتوانسته از آن بگذرد، اوقاف و رقبه های وقفی است.

پرداختن به مسأله «گستردگی اوقاف» در تاریخ گذشته کشورهای اسلامی، حتّی به طور مختصر و اشاره وار نیز، از مجال و حوصله این کتاب بیرون است. امّا در عین حال

برای نشان دادن اهمیّت موضوع به چند مورد اشاره می کنیم:

1- ابن بطوطه جهانگرد معروف مسلمان که به همه بلاد اسلامی مسافرت کرده و با دقّت، بسیاری از مسائل را مدّ نظر داشته، آنچه توجّه وی را به خود جلب کرده است، اوقاف و صدقات کشورهای اسلامی بوده است. در خاطرات ارزنده او، بخش عمده ای از بیاناتش درباره اوقاف و صدقات مکانهای مختلف است. وی درباره موقوفات دمشق می نویسد: این موقوفات از حیث تنوّع موارد مصرف از حدّ شمار خارج است... اهل دمشق در ساختن مساجد، زوایا، مدارس و مشاهد هم پیش دستی می نمایند... هر کس را شوق علم و دانش یا شور زهد و طاعت در سر باشد در این شهر از هر گونه مساعدت بهره مند خواهد بود.(1)

2- موقوفات رشیدالدّین فضل اللّه: وی بجز مؤسّسه و شهر عظیم فرهنگی رَبع رشیدی که در بحث مربوط به مدارس به آن اشاره شد، موقوفات دیگری را در سراسر کشور ایران و ... بر جای گذاشت که نام و حدود آنها در وقف نامه رَبع رشیدی آمده است

و در این جا به چند مورد، اشاره می شود:

الف - در یزد و توابع: 564 موقوفه(2)

ب - در تبریز و نواحی آن: 329 موقوفه(3)

وی در فارس، اصفهان، همدان، موصل و ... نیز دارای موقوفات فراوانی بوده است که امروز اثری از آنهاباقی نمانده است.(4)

3- درباره اوقاف اصفهان می خوانیم که در اواخر صفویّه به حدّی باغها و املاک و اراضی در اصفهان وقف شده بود که برای موقوفات تازه، زمین بایر قابل خرید وجود