- پیشگفتار 1
- اشاره 4
- گفتار 1- وقف در لغت 5
- مبحث اوّل: وقف و صدقه در لغت و اصطلاح 5
- گفتار 2- صدقه در لغت 6
- گفتار 3- وقف در اصطلاح فقها 8
- گفتار 4- توضیح مفرداتِ تعریف 10
- مبحث دوم: رابطه واژه «وقف» و «صدقه» 12
- مبحث اوّل: مشروعیّت وقف 15
- فقه امامیّه 15
- فقه اهل سنّت 16
- منکران مشروعیّت 19
- اشاره 20
- مبحث دوم: اهمیّت و جایگاه وقف 20
- الف - تفاسیر 21
- ب - روایات 21
- الف - تفاسیر 22
- تفاسیر و روایات اهل سنّت 22
- ب - روایات 23
- مبحث اوّل: وقف در قبل از اسلام 25
- 1- وقف درمیان رومیان 27
- 2- وقف در میان مصریان قدیم 27
- مبحث دوم: وقف در میان ملل غیرمسلمان 27
- 4- وقف در میان ایرانیان قدیم 28
- 5- وقف در میان آلمانیها 28
- 3- وقف درمیان عراقیهای قدیم 28
- 6- وقف در کشور سوئیس 29
- 7- وقف در کشور فرانسه 30
- 8- وقف در حقوق قدیم انگلستان و آمریکا 31
- مبحث سوم: وقف در جوامع اسلامی 32
- گفتار 1- موقوفات یا «صدقات» رسول خدا صلی الله علیه و آله 32
- اشاره 32
- حوائط هفت گانه 33
- فدک 34
- بررسی مسأله فدک از نظر امامیّه 37
- ادلّه نِحله (هِبه) بودن فدک 38
- گفتار 2- وقف در سیره معصومین علیهم السلام 41
- اشاره 41
- موارد هشت گانه صدقات رسول خدا صلی الله علیه و آله 41
- حضرت زهراء علیهاالسلام 44
- اوقاف و صدقات برخی دیگر از امامان علیهم السلام 46
- گفتار 3- وقف در سیره صحابه و تابعین 47
- اشاره 51
- دیدگاه فقهای امامیّه 52
- شرط اوّل: قصد قُربت 52
- اشاره 52
- دلایل کسانی که قربت را معتبر نمی دانند 53
- دلایل کسانی که قربت را معتبر می دانند 54
- دیدگاه دیگر مذاهب 55
- معنای لغوی و اصطلاحی صیغه 57
- 1- مُعاطات در وقف 57
- دیدگاه امامیّه 57
- شرط دوم: صیغه 57
- دیدگاه دیگر مذاهب 59
- دیدگاه امامیه 60
- 2 - وقف، عقد است یا ایقاع ؟ 60
- اشاره 60
- دیدگاه دیگر مذاهب اسلامی 63
- اشاره 64
- دیدگاه امامیّه 64
- 3 - آیا وقف از عقود لازم است؟ 64
- دیدگاه دیگر مذاهب 66
- قانون مدنی 70
- دیدگاه فقهای امامیّه 70
- 4- الفاظ صیغه وقف 70
- دیدگاه دیگر مذاهب 72
- دیدگاه امامیّه 74
- شرط سوم: تنجیز 74
- معنای تنجیز 74
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 75
- اشاره 77
- فقه امامیّه 77
- وقف منقطع 84
- دیدگاه امامیّه 84
- احکام این اقسام 84
- دیدگاه دیگر مذاهب 85
- وقف منقطع الاوّل 86
- دیدگاه امامیّه 86
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 88
- دیدگاه امامیّه 89
- شرط پنجم: اخراج از نفس 91
- اشاره 91
- دیدگاه امامیّه 91
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 92
- انتفاع واقف از وقف خویش 94
- دیدگاه دیگر مذاهب 97
- دیدگاه فقهای امامیّه 99
- معنای لغوی و اصطلاحی قبض 99
- دیدگاه فقهای مذاهب درباره قبض در وقف 99
- شرط ششم: قبض 99
- دیدگاه دیگر مذاهب 105
- شرط اوّل تا چهارم: بلوغ، عقل، رشد (و کمال) و عدم حَجْر 108
- دیدگاه امامیّه 108
- شرط پنجم: اختیار و قصد 110
- دیدگاه امامیّه 110
- اشاره 111
- شرط ششم: مالک بودن 111
- دیدگاه امامیّه 111
- دیدگاه دیگر مذاهب 113
- دیدگاه فقهای امامیّه 114
- اشاره 114
- شرط هفتم: اسلام 114
- دیدگاه فقهای اهل سنّت 115
- دیدگاه امامیّه 116
- فصل سوم: مال موقوف؛ شرایط 116
- شرط اوّل: عین قابل انتفاع 116
- اشاره 116
- 1- وقف مال غیر معیّن یا کلّی (در ذمّه) جایز نیست 117
- 2- وقف اموال منقول جایز است 118
- 3- وقف درهم و دینار و ... 118
- 4- مال موقوف باید دارای منفعت مقصوده باشد 119
- 6- وقف منافع و حقوق 120
- 5- حکم نماآتِ اموالِ موقوفه 120
- 7- وقف مُشاع 121
- قسمت مال موقوف بین دو یا چند نفر 123
- فروع مترتّب بر این شرط 124
- 1- وقف اموال منقول 124
- دیدگاه دیگر مذاهب 124
- 2- وقف درهم و دینار 125
- 3- وقف اموال کلّی، نامعیّن و غیرقابل اقباض 126
- 4- وقف منافع و حقوق 127
- 5- وقف اقطاعات و اراضی خراجیّه 128
- 6- وقف مُشاع 129
- فقه امامیّه 130
- شرط دوم: قابلیّت تملّک 130
- دیدگاه دیگر مذاهب 132
- مبحث اوّل: وقف خاصّ و عامّ 134
- شرط اوّل: وجود 135
- اشاره 135
- دیدگاه امامیّه 135
- مبحث دوم: شرایط موقوفٌ عَلَیْه 135
- شرط دوم: تعیین 138
- اشاره 138
- دیدگاه دیگر مذاهب 138
- دیدگاه دیگر مذاهب 142
- دیدگاه امامیّه 148
- دیدگاه دیگر مذاهب 149
- دیدگاه امامیّه 150
- شرط سوم: صحّت تملّک 150
- دیدگاه دیگر مذاهب 152
- دیدگاه امامیّه 153
- دیدگاه دیگر مذاهب 153
- شرط پنجم: اسلام و ایمان 154
- 1- وقف بر کافر ذمّی 154
- اشاره 154
- 2- وقف بر کفّار حربی 157
- 3- وقف بر بِیَع، کَنایس، تورات و انجیل، قُطّاع الطّریق و ... 159
- مبحث سوم: وقف بر اولاد 161
- اشاره 161
- 1- مشروعیّت وقف بر اولاد 162
- اشاره 163
- 2- دخول یا عدم دخول اولادِ اولاد در «اولاد» 163
- 3- حکم دختران در وقف اولادی 167
- دیدگاه امامیّه 167
- دیدگاه دیگر مذاهب 168
- ذرّیّه، عقِب ،نسل 169
- دیدگاه دیگر مذاهب 172
- اشاره 173
- 4- جنین 173
- چند فرع 174
- اشاره 175
- مبحث چهارم: بیان مصادیق واژه ها و اصطلاحات 175
- مسلمین 176
- شیعه 178
- اهل بیت و آل رسول 179
- «فی سبیل اللّه»، «فی سبیل الثواب»، «فی سبیل الخیر» 188
- دیدگاه امامیّه 188
- دیدگاه دیگر مذاهب 189
- فقرا 190
- جیران = همسایگان 192
- اشاره 192
- چند نکته 194
- مبحث پنجم: چگونگی مصرف درآمد وقف 195
- دیدگاه امامیّه 195
- اشاره 195
- چند نکته 197
- دیدگاه دیگر مذاهب 198
- مبحث اوّل: نگهداری و هزینه مال موقوف 200
- دیدگاه امامیّه 200
- گفتار 1 - لزوم نگهداری و صیانت مال موقوف 200
- گفتار 2- هزینه مال موقوف 201
- دیدگاه امامیّه 201
- دیدگاه دیگر مذاهب 202
- مبحث دوم: ملکیّت در وقف 203
- اشاره 203
- گفتار 1- مالک رَقَبه اموالِ مَوقوفه کیست ؟ 203
- دیدگاه فقهای امامیّه 204
- مالکیّت موقوفٌ عَلَیْه 206
- چند نکته 210
- دیدگاه امامیّه 214
- گفتار 2- اجاره وقف توسّط موقوفٌ عَلَیْه 214
- دیدگاه دیگر مذاهب 217
- گفتار 3- شخصیّت حقوقی وقف 219
- مبحث سوم: شروط واقف 222
- گفتار 1- معنای شرط 222
- شرط اوّل: عدم مخالفت با مقتضای عقد 225
- اشاره 225
- گفتار 3- شرایط صحّت شروط 225
- شرط سوم: عدم مخالفت با کتاب و سنّت 226
- شرط دوم: اقتران به انشای وقف 226
- شرط پنجم: جایز بودن نفس شرط 227
- شرط چهارم: عدم جهالت (معلوم بودن) 227
- 1- شرط عود مال موقوف به واقف درصورت نیاز 230
- گفتار 4- بعضی از مصادیق شروط واقف 230
- اشاره 230
- 2- شرط خیار 232
- 3- شرط اخراج موقوفٌ عَلَیْه 233
- فقه اهل سنّت 236
- احکام شروط ده گانه 237
- اشاره 240
- گفتار 1- معنای تولیت (ولایت) و نظارت بر وقف 243
- مبحث چهارم: تولیت و نظارت بر وقف 243
- اشاره 243
- اشاره 244
- گفتار 2- اقسام ولایت 244
- نظارت در اصطلاح 244
- دیدگاه امامیّه 245
- ولایت واقف و ... 245
- اشاره 247
- چندنکته 248
- چند نکته 250
- نکته هایی از قانون مدنی 251
- دیدگاه دیگر مذاهب 252
- دیدگاه امامیّه 255
- گفتار 3- شرایط متولّی 255
- گفتار 4- عزل متولّی در صورت سلب صلاحیت و... 259
- اشاره 259
- گفتار 5- ولایت برای تعیین و گزینش نگهبانان و کارگران و ... 263
- گفتار 6- نظارت بر متولّی 264
- دیدگاه امامیّه 265
- تفویض و توکیل در تولیت 266
- اجاره مال موقوف توسّط متولّی 266
- دیدگاه دیگر مذاهب 267
- دیدگاه امامیّه 271
- گفتار 8- اجرت متولّی (حق التّولیه) 271
- دیدگاه دیگر مذاهب 272
- گفتار 1- ادلّه عدم جواز بیع (فی الجمله) 275
- مبحث پنجم: بیع و استبدال وقف 275
- گفتار 2- آیا وقف با بیع باطل می شود یا با جواز بیع؟ 278
- گفتار 4- مساجد 280
- اشاره 280
- دیدگاه امامیّه 280
- مقام اوّل: بیع و تصرّف در اصل مسجد 281
- مقام دوم: اموال مساجد 285
- دیدگاه دیگر مذاهب درباره مساجد 288
- اشاره 291
- گفتار 5- بیع و استبدال در وقف خاصّ 291
- صُوَر ده گانه جواز بیع 292
- نکته ای از صاحب عروه 314
- حکم ثمن مال وقف در صورت بیع 316
- یادآوری چند نکته 320
- متصدی بیع وقف کیست ؟ 321
- نکته 324
- نکته پایانی این مبحث 331
- مبحث ششم: راههای اثبات وقف 332
- گفتار 1- بیان راههای اثبات در فقه فریقین 332
- دیدگاه امامیّه 332
- اشاره به دو نکته 336
- دیدگاه دیگر مذاهب 337
- مبحث هفتم: وقف در مرض موت 340
- گفتار 1- معنای مرض موت 340
- گفتار 2- معنای تبرّع 341
- اشاره 341
- تبرّعات منجّزه و مؤَجَّله 342
- گفتار 3- حکم مسأله 342
- اشاره 342
- ادله قول اوّل 343
- ادّله قول دوم 345
- دیدگاه دیگر مذاهب 347
- اشاره به چند نکته 348
- مبحث اوّل: سُکنی، عُمری و رُقبی از دیدگاه امامیّه 350
- گفتار 1- معانی این عناوین 350
- شرط اوّل: صیغه عقد 353
- شرط دوم: قبض 354
- گفتار 3- آیا اثر و فایده این عقود نقل منفعت است؟ 356
- گفتار 4- مواردی که متعلّقِ سکنی، عمری و رقبی قرار می گیرند 357
- گفتار 5- قلمرو استفاده ساکن مُعمَر... 358
- گفتار 6- آیا قبل از انقضای مدّت مقرر، مالک حق بیع و... دارد؟ 359
- گفتار 7- حکم این عقود در صورت مرگ یکی از متعاقدین 360
- مبحث دوم: حبس (از دیدگاه امامیّه) 361
- گفتار 1- موارد و معنی حبس 361
- گفتار 2- حبس؛ لزوم یا عدم لزوم؟ 363
- مبحث سوم: عمری، رُقبی و سُکنی از دیدگاه دیگر مذاهب 365
- گفتار 1- معنای این عناوین 365
- گفتار 2- حکم عمری 366
- گفتار 3- حکم رقبی 368
- گفتار 4- حکم سُکنی 369
- اشاره 370
- اشاره 371
- گفتار 1- اسلام دین زندگی است 371
- گفتار 2- ثروت (و دنیا) از دیدگاه اسلام 372
- گفتار 3- اقتصاد اسلامی در مقایسه با دیگر مکتبهای اقتصادی 376
- گفتار 1- تفاوت مکتب اقتصادی و علم اقتصاد 379
- گفتار 2- وظیفه و کار اصلی محقّق در مکتب اقتصادی اسلام، کشف است 381
- گفتار 3- اسلام و علم اقتصاد 381
- گفتار 1- هدف اوّلی (یا اصلی) 383
- اشاره 383
- 1- حاکمیّت سیاسی اسلام 385
- اشاره 385
- گفتار 2- هدفهای فرعی و ثانوی 385
- 2- تحکیم ارزشهای معنوی و اخلاقی 386
- 3- برپایی عدالت اجتماعی 387
- 5- توسعه و رشد 388
- 6- رفاه عمومی 389
- گفتار 1- نقش وقف در تحقّق هدف اصلی و اوّلی 391
- گفتار 2- نقش وقف در تحقّق اهداف فرعی اقتصاد اسلامی 393
- الف - تأثیر وقف بر استقلال اقتصادی (و سیاسی) و رشد و توسعه 393
- اشاره 393
- 1- فعّالیّتهای کشاورزی 395
- 2- فعّالیّتهای تولیدی 396
- 3- فعّالیّتهای خدماتی و اجتماعی 398
- اشاره 399
- ب - تأثیر وقف بر تحقّق عدالت اجتماعی و رفاه عمومی 399
- نقش وقف 400
- گفتار 3- گوشه هایی از موارد و جهات مصرف اوقاف 402
- اشاره 402
- 1- مساجد 402
- 2- مدارس 403
- 3- کتابخانه 407
- 5- دیگر موارد 411
- اشاره 415
- 1- مبارزه با عوامل رکود 418
- 2- تبلیغات صحیح و مستمرّ در سطوح گوناگون 422
- 3- حمایت قانونی از اوقاف 424
1- تاریخ اجتماعی ایران: 4/755-759.
2- تاریخ اجتماعی ایران: 763.
مستمرّ و دراز مدّت را می طلبد.
تردیدی نیست که وقتی مردم دوباره ببینند اوقاف، مسیر صحیح خود را می پیماید، به اغراض و دیدگاههای واقفان جدّا توجّه می شود و از اصل و رقبه موقوفات نیز به طور کامل و جدّی محافظت می شود، به این سمت و سو گرایش پیدا خواهند کرد و به خواست خداوند در آینده ای نه چندان دور دوباره شاهد رونق و شادابی چهره این سنّت دیرپای نبوی (ص) و این سرمایه عظیم و جاوید خواهیم بود.
2- تبلیغات صحیح و مستمرّ در سطوح گوناگون
یکی دیگر از عوامل گسترش و احیای فرهنگ وقف در جامعه، آشنا کردن مردم به اهمّیّت این مسأله از نظر شرع و دین، اجر و پاداش معنوی آن و آثار و برکات معنوی، اقتصادی و اجتماعی آن است.
یک روز مردم عرب مسلمان که زبان رایجشان، عربی بود به مجرّدی که کریمه ای چون: «لَنْ تَنالوُا البِرَّ حتّی تُنْفِقوُا مِمّا تُحِبُّونَ»(1) نازل می شد، تکان می خوردند و به دنبالآن برای انفاق و تصّدق و وقف اَحَبِّ اموال خویش بر یکدیگر پیشی می گرفتند، امّا امروز در بسیاری از کشورهای اسلامی ممکن است بارها همین آیه را تلاوت کنند و چیزی از آن ادراک نکنند. واین هرگز به این معنا نیست که مردم نسبت به انجام کار خیر حسّاسیّتی
ندارند. چنین نیست.
باید از راههای گوناگون (همانند گذشته) مردم را به فرهنگ وقف آشنا کرد. باید با نوشتن کتاب، تبلیغات متنوّع تلویزیونی و رادیویی (در شکل نمایش فیلمهای ارزنده و گویا، نمایشها، سرودها و ...)، استفاده از روزنامه ها و مجلّات، درج مطالبی در این باره
(به شکلّ فنّی و کارشناسی شده) در کتب درسی مدارس و ... مردم رادر متن اهمّیّت انفاقهایی ازاین دست قرار داد.
مردم مسلمان، بویژه مسلمانان مهربان و بزرگوار و با صفای کشور ما ثابت کرده اند که