- پیشگفتار 1
- اشاره 4
- گفتار 1- وقف در لغت 5
- مبحث اوّل: وقف و صدقه در لغت و اصطلاح 5
- گفتار 2- صدقه در لغت 6
- گفتار 3- وقف در اصطلاح فقها 8
- گفتار 4- توضیح مفرداتِ تعریف 10
- مبحث دوم: رابطه واژه «وقف» و «صدقه» 12
- مبحث اوّل: مشروعیّت وقف 15
- فقه امامیّه 15
- فقه اهل سنّت 16
- منکران مشروعیّت 19
- اشاره 20
- مبحث دوم: اهمیّت و جایگاه وقف 20
- الف - تفاسیر 21
- ب - روایات 21
- الف - تفاسیر 22
- تفاسیر و روایات اهل سنّت 22
- ب - روایات 23
- مبحث اوّل: وقف در قبل از اسلام 25
- 2- وقف در میان مصریان قدیم 27
- 1- وقف درمیان رومیان 27
- مبحث دوم: وقف در میان ملل غیرمسلمان 27
- 4- وقف در میان ایرانیان قدیم 28
- 5- وقف در میان آلمانیها 28
- 3- وقف درمیان عراقیهای قدیم 28
- 6- وقف در کشور سوئیس 29
- 7- وقف در کشور فرانسه 30
- 8- وقف در حقوق قدیم انگلستان و آمریکا 31
- اشاره 32
- گفتار 1- موقوفات یا «صدقات» رسول خدا صلی الله علیه و آله 32
- مبحث سوم: وقف در جوامع اسلامی 32
- حوائط هفت گانه 33
- فدک 34
- بررسی مسأله فدک از نظر امامیّه 37
- ادلّه نِحله (هِبه) بودن فدک 38
- گفتار 2- وقف در سیره معصومین علیهم السلام 41
- اشاره 41
- موارد هشت گانه صدقات رسول خدا صلی الله علیه و آله 41
- حضرت زهراء علیهاالسلام 44
- اوقاف و صدقات برخی دیگر از امامان علیهم السلام 46
- گفتار 3- وقف در سیره صحابه و تابعین 47
- اشاره 51
- اشاره 52
- دیدگاه فقهای امامیّه 52
- شرط اوّل: قصد قُربت 52
- دلایل کسانی که قربت را معتبر نمی دانند 53
- دلایل کسانی که قربت را معتبر می دانند 54
- دیدگاه دیگر مذاهب 55
- معنای لغوی و اصطلاحی صیغه 57
- دیدگاه امامیّه 57
- 1- مُعاطات در وقف 57
- شرط دوم: صیغه 57
- دیدگاه دیگر مذاهب 59
- اشاره 60
- 2 - وقف، عقد است یا ایقاع ؟ 60
- دیدگاه امامیه 60
- دیدگاه دیگر مذاهب اسلامی 63
- 3 - آیا وقف از عقود لازم است؟ 64
- دیدگاه امامیّه 64
- اشاره 64
- دیدگاه دیگر مذاهب 66
- 4- الفاظ صیغه وقف 70
- قانون مدنی 70
- دیدگاه فقهای امامیّه 70
- دیدگاه دیگر مذاهب 72
- دیدگاه امامیّه 74
- شرط سوم: تنجیز 74
- معنای تنجیز 74
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 75
- اشاره 77
- فقه امامیّه 77
- احکام این اقسام 84
- وقف منقطع 84
- دیدگاه امامیّه 84
- دیدگاه دیگر مذاهب 85
- وقف منقطع الاوّل 86
- دیدگاه امامیّه 86
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 88
- دیدگاه امامیّه 89
- شرط پنجم: اخراج از نفس 91
- اشاره 91
- دیدگاه امامیّه 91
- دیدگاه فقهای دیگر مذاهب 92
- انتفاع واقف از وقف خویش 94
- دیدگاه دیگر مذاهب 97
- معنای لغوی و اصطلاحی قبض 99
- شرط ششم: قبض 99
- دیدگاه فقهای مذاهب درباره قبض در وقف 99
- دیدگاه فقهای امامیّه 99
- دیدگاه دیگر مذاهب 105
- شرط اوّل تا چهارم: بلوغ، عقل، رشد (و کمال) و عدم حَجْر 108
- دیدگاه امامیّه 108
- شرط پنجم: اختیار و قصد 110
- دیدگاه امامیّه 110
- شرط ششم: مالک بودن 111
- اشاره 111
- دیدگاه امامیّه 111
- دیدگاه دیگر مذاهب 113
- شرط هفتم: اسلام 114
- دیدگاه فقهای امامیّه 114
- اشاره 114
- دیدگاه فقهای اهل سنّت 115
- اشاره 116
- فصل سوم: مال موقوف؛ شرایط 116
- شرط اوّل: عین قابل انتفاع 116
- دیدگاه امامیّه 116
- 1- وقف مال غیر معیّن یا کلّی (در ذمّه) جایز نیست 117
- 3- وقف درهم و دینار و ... 118
- 2- وقف اموال منقول جایز است 118
- 4- مال موقوف باید دارای منفعت مقصوده باشد 119
- 5- حکم نماآتِ اموالِ موقوفه 120
- 6- وقف منافع و حقوق 120
- 7- وقف مُشاع 121
- قسمت مال موقوف بین دو یا چند نفر 123
- 1- وقف اموال منقول 124
- فروع مترتّب بر این شرط 124
- دیدگاه دیگر مذاهب 124
- 2- وقف درهم و دینار 125
- 3- وقف اموال کلّی، نامعیّن و غیرقابل اقباض 126
- 4- وقف منافع و حقوق 127
- 5- وقف اقطاعات و اراضی خراجیّه 128
- 6- وقف مُشاع 129
- فقه امامیّه 130
- شرط دوم: قابلیّت تملّک 130
- دیدگاه دیگر مذاهب 132
- مبحث اوّل: وقف خاصّ و عامّ 134
- شرط اوّل: وجود 135
- دیدگاه امامیّه 135
- اشاره 135
- مبحث دوم: شرایط موقوفٌ عَلَیْه 135
- شرط دوم: تعیین 138
- اشاره 138
- دیدگاه دیگر مذاهب 138
- دیدگاه دیگر مذاهب 142
- دیدگاه امامیّه 148
- دیدگاه دیگر مذاهب 149
- شرط سوم: صحّت تملّک 150
- دیدگاه امامیّه 150
- دیدگاه دیگر مذاهب 152
- دیدگاه امامیّه 153
- دیدگاه دیگر مذاهب 153
- شرط پنجم: اسلام و ایمان 154
- 1- وقف بر کافر ذمّی 154
- اشاره 154
- 2- وقف بر کفّار حربی 157
- 3- وقف بر بِیَع، کَنایس، تورات و انجیل، قُطّاع الطّریق و ... 159
- مبحث سوم: وقف بر اولاد 161
- اشاره 161
- 1- مشروعیّت وقف بر اولاد 162
- اشاره 163
- 2- دخول یا عدم دخول اولادِ اولاد در «اولاد» 163
- 3- حکم دختران در وقف اولادی 167
- دیدگاه امامیّه 167
- دیدگاه دیگر مذاهب 168
- ذرّیّه، عقِب ،نسل 169
- دیدگاه دیگر مذاهب 172
- 4- جنین 173
- اشاره 173
- چند فرع 174
- اشاره 175
- مبحث چهارم: بیان مصادیق واژه ها و اصطلاحات 175
- مسلمین 176
- شیعه 178
- اهل بیت و آل رسول 179
- «فی سبیل اللّه»، «فی سبیل الثواب»، «فی سبیل الخیر» 188
- دیدگاه امامیّه 188
- دیدگاه دیگر مذاهب 189
- فقرا 190
- جیران = همسایگان 192
- اشاره 192
- چند نکته 194
- دیدگاه امامیّه 195
- مبحث پنجم: چگونگی مصرف درآمد وقف 195
- اشاره 195
- چند نکته 197
- دیدگاه دیگر مذاهب 198
- مبحث اوّل: نگهداری و هزینه مال موقوف 200
- گفتار 1 - لزوم نگهداری و صیانت مال موقوف 200
- دیدگاه امامیّه 200
- گفتار 2- هزینه مال موقوف 201
- دیدگاه امامیّه 201
- دیدگاه دیگر مذاهب 202
- مبحث دوم: ملکیّت در وقف 203
- گفتار 1- مالک رَقَبه اموالِ مَوقوفه کیست ؟ 203
- اشاره 203
- دیدگاه فقهای امامیّه 204
- مالکیّت موقوفٌ عَلَیْه 206
- چند نکته 210
- گفتار 2- اجاره وقف توسّط موقوفٌ عَلَیْه 214
- دیدگاه امامیّه 214
- دیدگاه دیگر مذاهب 217
- گفتار 3- شخصیّت حقوقی وقف 219
- مبحث سوم: شروط واقف 222
- گفتار 1- معنای شرط 222
- شرط اوّل: عدم مخالفت با مقتضای عقد 225
- اشاره 225
- گفتار 3- شرایط صحّت شروط 225
- شرط سوم: عدم مخالفت با کتاب و سنّت 226
- شرط دوم: اقتران به انشای وقف 226
- شرط پنجم: جایز بودن نفس شرط 227
- شرط چهارم: عدم جهالت (معلوم بودن) 227
- 1- شرط عود مال موقوف به واقف درصورت نیاز 230
- گفتار 4- بعضی از مصادیق شروط واقف 230
- اشاره 230
- 2- شرط خیار 232
- 3- شرط اخراج موقوفٌ عَلَیْه 233
- فقه اهل سنّت 236
- احکام شروط ده گانه 237
- اشاره 240
- مبحث چهارم: تولیت و نظارت بر وقف 243
- گفتار 1- معنای تولیت (ولایت) و نظارت بر وقف 243
- اشاره 243
- گفتار 2- اقسام ولایت 244
- اشاره 244
- نظارت در اصطلاح 244
- دیدگاه امامیّه 245
- ولایت واقف و ... 245
- اشاره 247
- چندنکته 248
- چند نکته 250
- نکته هایی از قانون مدنی 251
- دیدگاه دیگر مذاهب 252
- دیدگاه امامیّه 255
- گفتار 3- شرایط متولّی 255
- گفتار 4- عزل متولّی در صورت سلب صلاحیت و... 259
- اشاره 259
- گفتار 5- ولایت برای تعیین و گزینش نگهبانان و کارگران و ... 263
- گفتار 6- نظارت بر متولّی 264
- دیدگاه امامیّه 265
- اجاره مال موقوف توسّط متولّی 266
- تفویض و توکیل در تولیت 266
- دیدگاه دیگر مذاهب 267
- دیدگاه امامیّه 271
- گفتار 8- اجرت متولّی (حق التّولیه) 271
- دیدگاه دیگر مذاهب 272
- گفتار 1- ادلّه عدم جواز بیع (فی الجمله) 275
- مبحث پنجم: بیع و استبدال وقف 275
- گفتار 2- آیا وقف با بیع باطل می شود یا با جواز بیع؟ 278
- اشاره 280
- دیدگاه امامیّه 280
- گفتار 4- مساجد 280
- مقام اوّل: بیع و تصرّف در اصل مسجد 281
- مقام دوم: اموال مساجد 285
- دیدگاه دیگر مذاهب درباره مساجد 288
- اشاره 291
- گفتار 5- بیع و استبدال در وقف خاصّ 291
- صُوَر ده گانه جواز بیع 292
- نکته ای از صاحب عروه 314
- حکم ثمن مال وقف در صورت بیع 316
- یادآوری چند نکته 320
- متصدی بیع وقف کیست ؟ 321
- نکته 324
- نکته پایانی این مبحث 331
- گفتار 1- بیان راههای اثبات در فقه فریقین 332
- دیدگاه امامیّه 332
- مبحث ششم: راههای اثبات وقف 332
- اشاره به دو نکته 336
- دیدگاه دیگر مذاهب 337
- مبحث هفتم: وقف در مرض موت 340
- گفتار 1- معنای مرض موت 340
- گفتار 2- معنای تبرّع 341
- اشاره 341
- تبرّعات منجّزه و مؤَجَّله 342
- اشاره 342
- گفتار 3- حکم مسأله 342
- ادله قول اوّل 343
- ادّله قول دوم 345
- دیدگاه دیگر مذاهب 347
- اشاره به چند نکته 348
- مبحث اوّل: سُکنی، عُمری و رُقبی از دیدگاه امامیّه 350
- گفتار 1- معانی این عناوین 350
- شرط اوّل: صیغه عقد 353
- شرط دوم: قبض 354
- گفتار 3- آیا اثر و فایده این عقود نقل منفعت است؟ 356
- گفتار 4- مواردی که متعلّقِ سکنی، عمری و رقبی قرار می گیرند 357
- گفتار 5- قلمرو استفاده ساکن مُعمَر... 358
- گفتار 6- آیا قبل از انقضای مدّت مقرر، مالک حق بیع و... دارد؟ 359
- گفتار 7- حکم این عقود در صورت مرگ یکی از متعاقدین 360
- مبحث دوم: حبس (از دیدگاه امامیّه) 361
- گفتار 1- موارد و معنی حبس 361
- گفتار 2- حبس؛ لزوم یا عدم لزوم؟ 363
- گفتار 1- معنای این عناوین 365
- مبحث سوم: عمری، رُقبی و سُکنی از دیدگاه دیگر مذاهب 365
- گفتار 2- حکم عمری 366
- گفتار 3- حکم رقبی 368
- گفتار 4- حکم سُکنی 369
- اشاره 370
- اشاره 371
- گفتار 1- اسلام دین زندگی است 371
- گفتار 2- ثروت (و دنیا) از دیدگاه اسلام 372
- گفتار 3- اقتصاد اسلامی در مقایسه با دیگر مکتبهای اقتصادی 376
- گفتار 1- تفاوت مکتب اقتصادی و علم اقتصاد 379
- گفتار 2- وظیفه و کار اصلی محقّق در مکتب اقتصادی اسلام، کشف است 381
- گفتار 3- اسلام و علم اقتصاد 381
- گفتار 1- هدف اوّلی (یا اصلی) 383
- اشاره 383
- اشاره 385
- گفتار 2- هدفهای فرعی و ثانوی 385
- 1- حاکمیّت سیاسی اسلام 385
- 2- تحکیم ارزشهای معنوی و اخلاقی 386
- 3- برپایی عدالت اجتماعی 387
- 5- توسعه و رشد 388
- 6- رفاه عمومی 389
- گفتار 1- نقش وقف در تحقّق هدف اصلی و اوّلی 391
- گفتار 2- نقش وقف در تحقّق اهداف فرعی اقتصاد اسلامی 393
- الف - تأثیر وقف بر استقلال اقتصادی (و سیاسی) و رشد و توسعه 393
- اشاره 393
- 1- فعّالیّتهای کشاورزی 395
- 2- فعّالیّتهای تولیدی 396
- 3- فعّالیّتهای خدماتی و اجتماعی 398
- ب - تأثیر وقف بر تحقّق عدالت اجتماعی و رفاه عمومی 399
- اشاره 399
- نقش وقف 400
- گفتار 3- گوشه هایی از موارد و جهات مصرف اوقاف 402
- اشاره 402
- 1- مساجد 402
- 2- مدارس 403
- 3- کتابخانه 407
- 5- دیگر موارد 411
- اشاره 415
- 1- مبارزه با عوامل رکود 418
- 2- تبلیغات صحیح و مستمرّ در سطوح گوناگون 422
- 3- حمایت قانونی از اوقاف 424
1- «درکارهای نیک بر یکدیگر پیشی گیرید» مائده: 48.
جمعی اعلام می شود، حاکی از این است که از بهمن 57 تا کنون (بهمن 77) هزاران مرکز آموزشی ازقبیل مدرسه در سطوح مختلف، فضای آموزشی برای دانشگاهها، خوابگاه دانشجویی، کتابخانه و مراکز درمانی و بهداشتی از قبیل بیمارستان، درمانگاه و نیز مؤسّسات عام المنفعه دیگر، توسّط افراد پاک طینت و نیکوکار در کشورمان احداث شده که به مراتب آمار این گونه مؤسسّات در زمان پیروزی انقلاب اسلامی بیشتر شده است.
به این ترتیب با تلاش و پی گیری مستمّر، از راههای گوناگون، از جمله تبلیغات صحیح و صادقانه می توان دوباره فرهنگ وقف را گسترش داد و خاطرات شیرین گذشته امثال «نظامیّه»، «رَبع رشیدی» و ... را بار دیگر به بهترین وجه در جوامع اسلامی تحقّق
بخشید.
3- حمایت قانونی از اوقاف
در کشورهایی که حکومت اسلامی تأسیس شده است، نیز لازم است بر اساس ضوابط و موازین شرع برای اداره کشور، قوانین اساسی، مدنی، جزایی و ... وضع شود. از مواردی که اولیای وقف باید به آن توجّه کافی داشته باشند، یکی همین است که مواظب باشند، هرچند به طور غیر عمدی، قانون و یا متمّم و تبصره ای که هرچند در کوتاه مدّت ممکن است اموال و املاک و رقبات وقفی را در معرض آسیب قرار دهد، به تصویب نرسد و اگر به تصویب رسیده است در آن تجدید نظر شود، زیرا ممکن است در همین مدّت کوتاه، حوادث و جریاناتی رخ دهد که قابل جبران نباشد و املاکی از دست برود که بازگرداندن آنها یا ممکن نباشد و یا به آسانی میسّر نباشد.
همچنان که یک مأمور بدون در دست داشتن حکم بازرسی، دستش برای تحقیقات لازم بسته است و به مجوّز قانونی نیاز دارد، متصدّیان و متولّیان امور اوقاف نیز برای
پی گیری امور اوقاف و حفظ و نگهداری آنها و یا بازگرداندن املاک به یغما رفته، به قانون
صریح به عنوان پشتوانه ای مطمئن نیازمندند. آقای محمّدثابتی در مقاله ای در مجله «وقف میراث جاویدان» ضمن اشاره به کمک شایانی که از ناحیه قوانین مصوّب بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به وقف و احیای آن شده است از تبصره مادّه 11 قانون لغو