وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 77

1- الفقه الاسلامی و ادّلته: 8/207؛ المُغنی: 5/375؛ المصطلحات الوقفیّه: 107.

2- الفقه علی المذاهب الخمسه: 592.

3- رَدُّالمحتار:3/360.

4- کشّاف القناع: 4/250 به نقلِ المصطلحات الوقفیه: 107.

5- الشّرح الصغیر و بُلغه السالک: 4/14، الفقه علی المذاهب الخمسه: 592.

6- المُغنی: 5/375.

شرط چهارم: تأبید (دوام)

اشاره

در میان مذاهب اسلامی، فقه مالکی بروشنی اشتراط تأبید و دوام را در وقف منتفی می داند.(1) در اسهل المدارک آمده است: در وقف تأبید شرط نیست و انسان می تواند مالی را برای مدّتی معین و موقّت، مثلاً یک سال یا بیشتر، وقف کند و پس از انقضای مدّت، این مال دوباره به ملک واقف باز می گردد.(2) البتّه در روایت دیگری از مالک نقل شده که اگر بر فرزندان خود حبس کند و بعد از آنها مرجعی را ذکر نکند پس از انقراض آنها به خویشان مسکین وی می رسد و میراث نخواهد بود.(3)

ولی نظر روشن و مورد تأیید فقه مالکی این است که در وقف موقّت، در پایان زمان وقف مال به واقف و اگر مرده بود به وارث او باز می گردد.(4)

فقه امامیّه

تقریبا نظر همه فقهای امامیّه این است که در صحّت وقف، دوام (و تأبید) شرط است، یعنی نباید مقیّد به زمانی معیّن شود. شیخ طوسی(5) می نویسد: اگر کسی بگوید: این مال را بر فلانی (یا فلان مورد) وقف یکساله کردم، این وقف باطل خواهد بود.

مرحوم علاّمه در مختلف می نویسد: از شرایط وقف تأبید است، از این رو اگر مالی را بر کسانی که غالبا منقرض می شوند، وقف کند، مانند وقف بر اولاد و اولادِ اولاد و پایانِ

آن را برای فقرا و مساکین یا مساجد و مشاهد و ... قرار ندهد، به نظر شیخان و ابن جنید،

وقف صحیح است و نظر سلاّر و قاضی ابن برّاج و ابن ادریس نیز همین است.(6) گذشته از این که شیخ در خلاف و مبسوط وقف موقّت را باطل می داند، ابن ادریس(7) هم تصریح کرده است که وقف موقّت به دلیل سنّت باطل است، لذا معلوم نیست علاّمه (ره) از کجا قول به صحّت وقف را به این بزرگان نسبت داده است؟! تعبیر صاحب مفتاح الکرامه در