وقف در فقه اسلامی و نقش آن در شکوفایی اقتصاد اسلامی صفحه 91

1- به نقل از المصطلحات الوقفیّه: 64.

2- الفقه الاسلامی و ادلّته: 8/248

3- المُغنی: 5/375.

شرط پنجم: اخراج از نفس

اشاره

از شرایطی که فقهای مذاهب به آن پرداخته اند، اخراج از نفس است؛ یعنی واقف در وقف خویش خودش را جزء مَوْقوفٌ علیهم قرار ندهد.

دیدگاه امامیّه

صاحب جواهر در ذیل عبارت شرایع: «وَلَوْ وَقَفَ عَلی نَفْسِه لَمْ یَصِحّ» می نویسد: من در این مورد، مخالفی را سراغ ندارم، بلکه از تذکره نقل شده که این شرط را به علمای ما (امامیّه) نسبت داده است. شیخ طوسی(1) تصریح کرده است که اگر کسی مالی را ابتدا بر خودش و سپس بر اولاد و پس از آن بر فقرا وقف کند، وقف بر خودش صحیح نخواهد بود.

ابن ادریس حلّی نیز تصریح کرده است که از شرایط وقف این است که موقوفٌ عَلَیْه غیر از واقف باشد.(2)

شهید ثانی در ذیل عبارت شهید اوّل: وَ اِخراجُهُ عَن نَفْسِهِ، می نویسد: اگر کسی بر نفس خود وقف کند هرچند به دنبال آن موقوفٌ علیهی را ذکر کند که وقف بر او صحیح است، این وقف باطل است؛ زیرا در این صورت منقطع الاوّل خواهد بود.(3)

اندکی پیش گذشت که در این فرض (مذکور در روضه) نظر شیخ طوسی این است که وقف تنها نسبت به خودش باطل است، نه کسانی که وقف بر آنها صحیح است.

شهید در دروس به دنبال ذکر این شرط می نویسد: اگر بر خودش و فقرا (با هم) وقف کند احتمال می رود در نصف و یا سه چهارم آن صحیح باشد همان طور که احتمال بطلان وقف هم هست.(4)

مسالک ضمن تصریح به عدم وجود هیچ خلافی در اعتبار این شرط، استدلال می کند: وقف ازاله ملک از واقف و تملیک و ادخال آن در ملک موقوفٌ عَلَیْه است و چون ملکیّت برای واقف متحقّق و ثابت است تجدّد آن معقول نیست (و تحصیل حاصل