حضانت کودکان در فقه اسلامی صفحه 153

1- جامع البیان، 2/689-690.

2- انوار العرفان، 4/214.

3- روض الجنان و روح الجنان، 3/286.

4- التبیان، 2/255؛ الکاشف، 1/365.

5- تفسیر نمونه، 2/131.

6- برای اطلاع بیشتر، ر.ک: جامع البیان، 2/690؛ زاد المسیر، 1/243؛ تفسیر ثعالبی، 1/471؛ فتح القدیر، 1/247؛ روض الجنان و روح الجنان، 3/286؛ التبیان، 2/255.

7- تفسیر شریف لاهیجی، 1/223.

8- منهج الصادقین، 2/29.

9- تفسیر شریف لاهیجی، 1/223؛ تفسیر روان جاوید، 1/292.

10- التبیان، 2/255.

11- جامع البیان، 2/690؛ فتح القدیر، 1/247؛ مجمع البیان، 1/333.

توجه به این نکته حایز اهمیت است که بنا بر هریک از دو احتمال اول و دوم، خطاب «اذا سلمتم» تنها متوجه مردان (پدران) است(1) ولی بنا بر احتمال سوم، مخاطب «اذا سلمتم» تنها پدر نیست، بلکه پدر و مادر هر دو را در بر می گیرد(2).

نظریه چهارم، تسلیم امر خداوند شدن: سیوطی معتقد است معنای جمله این است که در مسأله مزد زنان شیرده، تسلیم فرمان خداوند شوید(3).

نظریه پنجم، تعهد به آسیب نزدن: نحاس بر خلاف سایر مفسران بر این باور است

که معنای جمله مزبور این است که می توانید کودکان خود را به دایه بسپارید، هرگاه بپذیرید که باید آسیب زدن را ترک کنید(4).

«بالمعروف»

در خلال مطالب گذشته، به طور ضمنی واژه «بالمعروف» نیز معنا شد، ولی دربرخی تفاسیر معانی خاصی برای آن نیز آمده که از این قرار است: 1- بهترین چیز (بهترین چیز

را به دایه بدهید تا دلخوش شده، از کودک بهتر رسیدگی کند(5)) 2- مال حلال (مال حلال که به مزاج و خوی طفل سودمندتر است(6)) 3- اجرت المثل (کمتر از اجرت المثل به دایه ندهید مگر با رضایت او(7)) 4- بیشتر از مزد دایه او به دادن(8) 5- به نیکی و زیبایی دادن و ظلم نکردن(9).

خداوند پس از بیان این مطلب که پدر می تواند برای کودک خود دایه بگیرد، در قالب توصیه ای اخلاقی به پدران می فرماید: «وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِیرٌ».

قرآن با گفتن این دو جمله، یعنی فرمان کلی در لزوم رعایت تقوای الهی و هشدار به احاطه مطلق خداوند بر اعمال و رفتار انسانها؛ مسلمانان را پند و اندرز می دهد.