حضانت کودکان در فقه اسلامی صفحه 170

1- تذکره الفقهاء، 2/295 و311؛ ایضاح الفوائد، 2/273؛ جامع المقاصد، 7/246: «الحضانه عباره عن حفظ الطفل و تعهده بغسله و غسل رأسه و ثیابه و خرقه و تطهیره من النجاسات و تدهینه و تکحیله و اضجاعه فی المهد و ربطه و تحریکه فی المهد لینام».

2- تحریر الاحکام، 1/247.

3- جامع المقاصد، 7/129؛ جواهر الکلام، 27/293.

4- تذکره الفقهاء، 2/295: «حفظ الولد و تربیته و دهنه و کحله و غسل خرقه و تنظیفه و جعله فی سریره و ربطه».

5- فقه السنه، 2/338: «عرفها الفقهاء بأنّها عباره عن القیام بحفظ الصغیر أو الصغیره أو المعتوه الذی لایمیز و لایستقل بأمره، و تعهّده بما یصلحه و وقایته ممّا یؤذیه و یضرّه، و تربیته جسمیا و نفسیا و عقلیا کی یقوّی علی النهوض بتبعات الحیاه و الاضطلاع بمسؤلیاتها».

این نظریه را می توان در این عبارت خلاصه کرد: «نگهداری مادی و معنوی طفل توسط کسانی که قانون مقرر داشته است»(1).

نظریه دوم، داشتن حقیقت شرعی: بر خلاف آنچه گذشت، گروهی نیز با فاصله گرفتن از معنای لغوی، بر این عقیده اند که حضانت در اصطلاح فقهی به معنای «ولایت و سلطنت» است(2). اما در توضیح اینکه این ولایت و سلطنت بر چه چیزی است، نظرات متفاوت، ولی نزدیک به هم داده شده است، چون: «ولایت و سلطنت بر تربیت کودک»(3)، «ولایتِ تربیت، حفظ و رعایت»(4)، «ولایت بر تربیت کودک و شستشوی لباس هایش»(5).

وجه مشترک این سه تعریف در این است که حضانت را «ولایت بر تربیت» معرفی می کنند، ولی از برخی کلمات چنین بر می آید که «حضانت» ولایت بر تربیت نیست، بلکه حضانت ولایتی است که یکی از نتایج و فواید اِعمال آن، تربیت است(6).

بنابر این، بر اثر حضانت، شخص بر کودک، ولایتی پیدا می کند که به واسطه آن،

عهده دار تربیت و انجام آنچه مصلحت او به آن است می شود(7)، که این مصالح عبارت اند از نظافت و محافظت بدن، شستشوی لباس، خواباندن و مانند آن(8).

ناگفته نماند که سید عبد الله جزایری تربیت کودک را شامل حفظ و حراست از کودک، خواباندن او، و شستشوی بدن و لباس هایش می داند(9).

به هر حال، اگر «حضانت» را نوعی ولایت بدانیم، کامل ترین تعریف در توصیف آن، این است که بگوییم حضانت «ولایت بر کودک به منظور تربیت و اداره زندگی او»(10) است.