حضانت کودکان در فقه اسلامی صفحه 309

1- التحفه السنیه، ص296.

2- لازم به یادآوری است، برخی از فقها که میان این روایت و دو روایت دوری کردن از جذامی و عدم ورود بیمار بر سالم، تعارض می دیدند، در مقام جمع میان آنها توجیهاتی از این قبیل بیان کرده اند: 1- این بیماری ها به خودی خود مسری نیستند ولی خدای متعال نزدیکی با آنها را برای شخص سالم عامل بیماری او قرار داده است 2- همچنان که خدای تعالی این بیماری را بار اول ایجاد کرد در بار دوم نیز ایجاد می کند ولی دوری جستن از فرد جذامی به این خاطر است که همنشینی با او به تقدیر الهی و نه به سرایت باعث ایجاد این بیماری نشود 3- بیماری قابل سرایت نیست جز در مورد جذام و نظایر آن 4- نسبت میان این دو دسته روایات، نسبت میان ناسخ و منسوخ است؛ برای اطلاع بیشتر، ر.ک: شرح مسلم، 1/35؛ دراسات فی علم الدرایه، ص49؛ نهایه الدرایه، ص9-168؛ القواعد و الفوائد، 1/397.

3- نهایه المرام، 1/468؛ کفایه الاحکام، ص194؛ الحدائق الناضره، 25/91.

4- ر.ک: ریاض المسائل، 2/162.

3- عدم اعتبار مباشرت: از آنجا که در حضانت کودک، مباشرت مادر لازم نیست، پس می شود شخص دیگری به نیابت از او وظیفه نگهداری کودک را بر عهده بگیرد و بدین ترتیب سلامت او نیز به خطر نمی افتد(1).

4- اطلاق روایات: در هیچ یک از روایات اشاره ای به مانع بودن این بیماری ها از برعهده گرفتن حضانت کودک نشده است(2)، پس می توان به اطلاق آنها تمسک کرده، عدم اعتبار آن را اثبات نمود(3).

نقد: اطلاق روایات وارد در مسأله حضانت، نمی تواند فرضی را که مادر مبتلا به بیماری های مزمن یا مسری است، شامل شود(4)؛ زیرا تمسک به اطلاقِ دلیل، هنگامی صحیح است که متکلم از آن جهت در مقام بیان باشد تا عدم ذکر قیدی، دلیل بر عدم اعتبار آن باشد، حال باید دید آیا قانونگذار در مقام بیان اولویت مادر در حضانت کودک

خود است حتی اگر مبتلا به بیماری مسری باشد که حضور کودک نزد وی باعث به خطر افتادن جان او شود، یا قانونگذار در مقام بیان اولویت مادر است هنگامی که بتواند به

وظایف خود عمل کند و از سلامت کودک خود پاسبانی کند؟

اگر در هریک از این دو احتمال تردید داشته باشیم، دیگر روایات وارد در مسأله حضانت از این جهت مجمل بوده، تمسک به اطلاق آنها نادرست است.

لزوم توجه به چنین مطلبی در تمام اطلاقات ضروری است، به عنوان مثال آیه کریمه «کُلُوا وَاشْرَبُوا وِلاتُسْرِفُوا»(5)، بخورید و بیاشامید ولی زیاده روی نکنید؛ گرچه نسبت به انواع خوراکیها و آشامیدنیها اطلاق دارد، ولی کسی تصور وجود چنین اطلاقی حتی در مورد سموم را نداده است تا روایات وارد در تحریم خوردن سم مقیّد چنین اطلاقی باشد، زیرا متکلم، حکیم و عاقل است و سخن او در دایره امور عقلایی قابل طرح است.