حضانت کودکان در فقه اسلامی صفحه 313

1- جواهر الکلام، 31/295.

2- تحریر الاحکام، 2/43-44؛ المهذب، 2/262 و352-353؛ الخلاف، 5/131؛ جامع الخلاف و الوفاق، ص510؛ قواعد الاحکام، 3/102.

3- المهذب، 2/353؛ قواعد الاحکام، 3/102.

4- القواعد و الفوائد، 1/396.

5- قوانین و مقررات مربوط به خانواده، ص61.

6- المهذب، 2/353.

«اگر مادر ازدواج کند، حضانت کودک به مادر بزرگ مادری واگذار می شود، به این شرط که مادر بزرگ با فرد دیگری غیر از جد (پدر بزرگ) ازدواج نکرده باشد»(1).

طبیعی است که اگر مادر بزرگ، جانشین مادر باشد، در صورتی که مادر غایب شود یا از حضانت کودکِ خود، امتناع بورزد، این وظیفه به مادر او منتقل می شود(2) ولی آیا با

بازگشت مادر یا پذیرش حضانت کودک، این حق دوباره به او داده می شود یا نه؟

علامه حلی با بیان اصلی کلّی بر این باور است که این حق باز خواهد گشت(3)، اما صحّت این مطلب به ویژه در فرضی که خود مادر از پذیرش وظیفه اش سر باز زده است، جدّا محل تأمل است.

دیدگاه ما: به نظر ما - همچنان که پیش از این نیز توضیح دادیم - حضانت از کودک

وظیفه ذاتی و اصلی پدر اوست که به واسطه دلیل خاص، در خلال هفت سال نخستِ زندگی کودک، انجام آن به مادر او واگذار می شود؛ پس اگر نتواند یا نخواهد به وظیفه خود عمل کند، پدر جانشین او می شود.

از بین رفتن شرایط پدر

اما اگر پدر یکی از شرایط لازم را نداشته باشد، آیا انجام این وظیفه به مادر منتقل می شود یا جانشین پدر، عهده دار انجام این کار می شود؟

نظریه اول، انتقال به مادر: در متون فقهی برخی این احتمال را مطرح کرده اند که اگر پدر شرایط حضانت را نداشته یا از دست بدهد، مادر تا زمانی که کودک به سن بلوغ برسد، برای این منظور بر دیگران اولویت خواهد داشت(4).

بدون شک در موردی که پدر بَرده است، بر اساس دو روایت فضیل بن یسار(5) و داود رقی(6)، مادامی که از این بند رهایی نیافته است، حضانت کودک همچنان در اختیار مادر