حضانت کودکان در فقه اسلامی صفحه 348

1- النهایه، ص 410؛ المقنعه، ص 545؛ المهذب، 1/318؛ المراسم، ص 177؛ فتاوی ابن الجنید، ص 161؛ مسالک الأفهام، 3/389؛ الروضه البهیه، 3/318؛ تذکره الفقهاء، 10/331؛ الحدائق الناضره، 19/418.

2- النهایه، ص 546؛ مختصر النافع، ص 132؛ شرایع الاسلام، 2/59؛ مختلف الشیعه، 419؛ ارشاد الاذهان، 1/366؛ السرائر، 2/13؛ رح اللمقه الدمشقیه، 3/318.

3- جواهر الکلام، 24/223-224.

4- فتاوی ابن الجنید، ص161؛ مختلف الشیعه، 4/419.

5- تذکره الفقهاء، 1/426؛ المهذب البارع ، 2/457؛ جواهر الکلام، 24/225.

فرضی هم که هر دو در قید بندگی هستند، چنین کاری جایز است.

شاهد بر این مدعا، روایت ایوب بن نوح است که توضیح آن پیش از این گذشت(1)، «المرأه أحق بالولد إلی أن یبلغ سبع سنین إلاّ أن تشاء المرأه»(2)، زن سزاوارتر است به کودک تا به هفت سال برسد، مگر اینکه زن بخواهد [غیر از آن را]؛ «رجل تزوّج امرأه فولدت منه ثمّ فارقها، متی یجب له أن یأخذ ولده؟ فکتب: إذا صار له سبع سنین، فإن أخذه فَلَه و إن ترکه فَلَه»(3)، مردی با زنی ازدواج می کند و پس از اینکه زایمان می کند، شوهرش از او جدا می شود، چه هنگام می تواند فرزندش را از او بگیرد؟ امام علیه السلامدر پاسخ نوشت: وقتی کودک هفت ساله شد، اگر خواست او را از مادر بگیرد و اگر خواست، او را نزد مادر بگذارد.

2- بی نیازی از شیر مادر: برخی از فقهاء «استغناء» از مادر را به بی نیازی از شیر مادر معنا کرده است(4)، یعنی هرگاه کودک برای ادامه زندگی نیازمند به تغذیه با شیر مادر نباشد، می توان او را از مادرش جدا کرد.

طبیعی است اگر مدت زمان لازم برای شیر خوردن کودک را بر اساس دو روایت عبدالوهاب بن الصباح و سماعه بن مهران، دستِ کم بیست و یک ماه: «الفرض فی الرضاع

أحد و عشرون شهرا، فما نقص عن أحد و عشرین شهرا، فقد نقص المرضع و إن أراد أن یتم الرضاعه

فحولین کاملین»(5)، زمان واجب در شیر دادن بیست و یک ماه است، اگر از بیست و یک ماه کمتر باشد، مادر کوتاهی کرده است، اگر بخواهد که شیر دادن را تمام کند، پس دو سال کامل است؛ «الرضاع واحد و عشرون شهرا، فما نقص فهو جور علی الصبی»(6)، شیردهی بیست و یک ماه است، اگر کمتر از این باشد، ستمی است بر کودک؛ و بیشترین حد آن به حکم آیه شریفه «وَ الْوالِداتُ یُرْضِعْنَ أولادَهُنَّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ لِمَنْ أرادَ أنْ یُتِمَّ الرَّضاعَهَ»(7)، مادران باید فرزندان خود را دو سال تمام شیر دهند برای کسی که می خواهد دو سال را تمام کند، و مفاد روایت سعد بن سعد اشعری: «سألته عن الصبی هل