حضانت کودکان در فقه اسلامی صفحه 424

1- المبسوط، 3/339؛ تذکره الفقهاء، 2/272.

2- تذکره الفقهاء، 2/272.

3- الدروس، 3/74.

4- المبسوط، 3/339؛ تذکره الفقهاء، 2/273.

کمک گرفتن از مردم به دو شکل قابل تصور است، قرض و صدقه(1). اگر قرض باشد،

باید در اولین فرصت ممکن، پول مردم به آنها بازگردانده شود، ولی در صورتی که صدقه باشد، هزینه هایی که می کنند به آنها بازگردانده نمی شود.

گرچه واجب بودن تأمین هزینه های کودک، باعث شده که این احتمال به ذهن برسد که شخص یا اشخاصی که هزینه زندگی کودک را پرداخت می کنند، حق باز پس گرفتن آن را ندارند(2)، ولی می توان گفت آنچه واجب است، تأمین نیازهای کودک است نه بخشش (تبرّع)(3)؛ بنابر این، انفاق کننده می تواند بعدا تقاضای بازپس گیری پول خود را بکند تا هم نیازهای کودک برطرف شود و هم مال مردم هدر نرفته باشد، نظیر غذا دادن به شخصی که در گرسنگی شدید به سر می برد، زیرا می توان پس از عادی شدن شرایط، هزینه آن را از او گرفت(4).

لازم به یادآوری است مرحوم شهید اوّل تصریح می کند که هزینه های انجام شده برای کودک، اگر قرار باشد باز پس گرفته شود، از خود او گرفته نمی شود، بلکه یا از محل

درآمدهای عمومی (خزانه) این وجوه تأمین می شود و یا از اموالی که به همین منظور به عنوان انفاق بر کودکان بی سرپرست وجود دارند، پرداخت می شود(5).

2- برای تأمین هزینه های زندگی کودک، از کسی پول قرض گرفته می شود تا با آن زندگی کودک اداره شود(6)؛ چنانچه قرض گرفتن ممکن نباشد، امام هزینه های کودک را بر ثروتمندان آن شهر تقسیم می کند.

اما از آنجا که بخشش خلاف اصل است، چنانچه کودک بعدها - حتی پس از بلوغ - مالی به دست آورد، هزینه های گذشته را باز می گرداند و اگر همچنان فاقد درآمد بود، امام علیه السلام پرداخت آن را از زکات - سهم فقرا و غانمین و فی سبیل الله - بر عهده می گیرد(7).