حضانت کودکان در فقه اسلامی صفحه 441

اول، جنایت عمدی منجر به مرگ

همان گونه که می دانیم، اگر کسی از روی عمد و با داشتن نیّت مجرمانه اقدام به کشتن انسانی کند، بدون تردید وارث یا وارثان او (ولیّ دم) با شرایطی که در کتب فقهی آمده

است، می توانند او را قصاص کرده، بکُشند؛ «وَلاتَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللَّهُ إلاّ بِالْحَقِّ وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُومَا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِیِّهِ سُلْطَانَا»(1)، انسانی را که خداوند کُشتن او را حرام کرده است جز به حق نکُشید و هر کس مظلوم کُشته شود، خداوند برای ولیّ او حق قصاص قرار داده است.

حال اگر کسی کودکی سرراهی (بی سرپرست) را کُشت، تصمیمگیری درباره قصاص یا عفو جانی بر عهده چه کسی است؟ و در صورت عفو، چیزی که در برابر آن گرفته می شود به چه کسی تعلق دارد؟

قصاص یا بخشش در ازای دریافت عوض: برخی از فقها بر این باورند که تصمیمگیری در این باره بر عهده امام معصوم علیه السلاماست، وی می تواند جانی را به قصاص بکشد، همچنان که می تواند او را عفو و در ازای آن چیزی دریافت کند که در این صورت، پول دریافتی را در اموری که به مصلحت مسلمانان است هزینه می کند(2)؛ «فَمَنْ عُفِیَ لَهُ مِنْ أخِیهِ شَیْ ءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَ أدَاءٌ إلَیْهِ بِإحْسَانٍ ذَلِکَ تَخْفِیفٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَ رَحْمَهٌ»(3)، هرکس که از سوی برادرش مورد بخشش قرار گرفته است، باید به شایستگی رفتار کرده، و تعهد خود را به نیکی به او بپردازد، این تخفیف و رحمتی است از سوی پروردگارتان.

قصاص یا بخشش بدون عوض: چنانچه امام علیه السلام را جانشین وارث و ولیّ مقتول بدانیم، در این صورت همان گونه که ولیّ کودک می تواند قصاص کند، در ازای دریافت مبلغی پول، قاتل را ببخشد یا بدون دریافت هرگونه وجهی از او درگذرد؛ امام علیه السلام نیز می تواند بسته به مصلحتی که تشخیص می دهد، یکی از این سه کار را انجام دهد.

به همین جهت گروهی از فقها با مطلق گذاشتن عفو، این حق را برای امام معصوم علیه السلام