حضانت کودکان در فقه اسلامی صفحه 79

1- منهج الصادقین، 2/29.

2- تفسیر شریف لاهیجی، 1/223.

3- حجه التفاسیر، 1/181.

4- تفسیر آسان، 2/75.

5- منهج الصادقین، 2/29.

6- پرتوی از قرآن، 2/156.

7- تفسیر قرطبی، 3/163.

8- تفسیر ابن کثیر، 1/291.

9- جصاص، احکام القرآن، 1/489؛ زاد المسیر، 1/241.

10- تفسیر ثعالبی، 1/467.

11- جامع البیان، 2/672.

12- نحاس، معانی القرآن، 1/217.

13- زبده البیان، ص557.

می ورزد که خداوند تکلیفی بر عهده انسان نمی گذارد مگر آنکه متناسب با توان او باشد، «لا تُکَلَّفُ نَفْسٌ إلاّ وُسْعَها»(1)، «لا یُکَلِّفُ اللّهُ نَفْسا إلاّ وُسْعَها»(2) و از سوی دیگر تصریح می کند که هرکس به اندازه توان مالی خود، اجرت شیردهی همسرش را پس از جدایی بپردازد، «فَإنْ أَرْضَعْنَ لَکُمْ فَاتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ أتَمِرُوا بَیْنَکُمْ بِمَعْرُوفٍ ... لِیُنْفِقْ ذُو سَعَهٍ مِنْ سَعَتِهِ وَ مَنْ قُدِرَ عَلَیْهِ رِزْقُهُ فَلْیُنْفِقْ مِمّا اتَیهُ اللَّهُ لایُکَلِّفُ اللّهُ نَفْسا إلاّ ما اتیها سَیَجْعَلُ اللّهُ بَعْدَ عُسْرٍ یُسْرا»(3).

بنابر این، باید بپذیریم که منظور از متعارف بودن هزینه خوراک و پوشاک مادر در دوره شیردهی، تناسب آن با وضعیت و توان مالی پدرِ کودک است و ارتباطی با وضعیت اجتماعی زن ندارد(4).

بررسی فقهی جمله «لا تُکَلَّفُ نَفْسٌ إلاّ وُسْعَها»

این جمله به منزله علت برای جمله پیشین است، یعنی بر پدر لازم است در حدی متعارف و نه بیش از آن، خوراک و پوشاک مادرِ فرزند خود را در دوره شیردهی تهیه و تأمین کند؛ زیرا هیچ انسانی مکلف به انجام کاری نمی شود، مگر به اندازه طاقت و توانش. بنابر این، مادر نمی تواند در برابر شیر دادن خود، چیزی بیش از توانایی مالی پدر طلب کند.

مؤلف تفسیر مقتنیات الدرر در برداشتی مغایر با آنچه گذشت در توضیح این جمله از آیه می نویسد: «گویا پرسیده می شود چرا تأمین هزینه زندگی مادران در دوره شیردهی به

عهده خود آنها نیست؟ قرآن پاسخ می دهد: ایشان به واسطه ضعفِ قوای جسمانی قادر به کسب درآمد نیستند، پس اگر تأمین هزینه زندگی بر خود ایشان واجب باشد، لازم