جامعه انسانی از دیدگاه قرآن کریم صفحه 385

1- مقتل الحسین علیه السلام ص 184، به نقل از تاریخ طبری، ج4، ص304، بااختلافی اندک.

2- نساء/59.

3- بحارالانوار، ج23، ص76، باب وجوب معرفه الامام.

4- التاج الجامع للاصول، ج3، ص46.

مسلمانان و پیوستن به اتحاد آنان».(1)

جستار دوم: نقش حکومت اسلامی در جامعه انسانی

انسان محور فرایند تغییر

چنان که در جستارهای پیشین گفتیم، اسلام به درونمایه عقلی، علمی، معنوی و اخلاقی انسان در فرایند تغییر در جامعه، اهمیتی ویژه می دهد، به گونه ای که او را در این فرایند، محور می داند و تمامی اوضاع دیگر اجتماعی از این جنبه اثر می پذیرد. چرا که

فرایند تغییر از انسان آغاز می شود.

البته، برخلاف نظریه مارکسیستی که نقش اساسی در فرایند تغییر را به ابزار تولید و پیشرفت آن می دهد و یا نظریات دیگری که نقش بنیادین در تغییر و دگرگونی اجتماعی را به طبیعت می دهد، به گونه ای که انسان از طریق زندگی که طبیعت بر شخصیت او تحمیل می کند، خصوصیات شخصی خود را به دست می آورد. همان گونه که «داروین» بر همین نظریه است.

در نظریه نازیسم، نژاد نقش اصلی و ویژه را در تغییر و تحول اجتماعی بازی می کند. یا در نظریه «فروید» غریزه جنسی نقش بنیادین را در تحولات اجتماعی ایفا می کند یا دیگر غرایز نظیر غریزه مالکیت یا قدرت.

نظریه اسلامی تمامی این نظریه ها را که عامل اثرگذار در تغییر اجتماعی را تنها به یک عامل منحصر می کند، مردود می داند.

درست است که برخی از این عوامل در تحول و تغییر، تأثیر مثبت یا منفی دارد. لیکن نقش آن فرعی و در ارتباط با محور بنیادین یعنی درونمایه معنوی و اخلاقی انسان است و به اندازه اثری که عوامل یاد شده بر درونمایه انسان می گذارد، جامعه از آن اثر می پذیرد و لذا اثر این عوامل بر درونمایه انسان و رابطه او قطعی و سرنوشت ساز نخواهد بود.

این نقش بنیادینی که قرآن کریم به انسان می دهد، با چهار نقطه مرکزی در اندیشه اسلامی پیرامون انسان هماهنگی دارد: