راهبردهای سیاسی امام باقر و امام صادق علیهما السلام در آماده سازی جامعه اسلامی برای ورود به عصر غیبت صفحه 45

در خراسان بدهیم، (1) حتما سهمی اساسی از آن نیز ناشی از تبلیغات و تحرکات مبلغان کیسانی در خراسان است. غالباً چنین تصور می شد که تبلیغات شیعی در خراسان بی هیچ سابقه ای با عباسیان آغاز شده است (2) اما تحقیقات جدید روشن کرده است که برخی از اعضای فرقه کیسانیه حتی در شرقی ترین نقطه ایران، یعنی خراسان، زندگی و فعالیت داشته اند و با معرفی محمدبن حنفیه و سپس فرزندش به عنوان امام، تبلیغ می کرده اند. به نوشته ابوالفرج اصفهانی، شیعیان خراسان پس از مرگ محمدبن حنفیه فرزندش، ابوهاشم را امام می دانستند، حتی گروهی از هواداران ابوهاشم پس از مرگ وی معتقد به غیبت و رجعت او شدند و سرانجام از عراق به ایران کوچ کردند. (3)

4. وضعیت فرهنگی جامعه شیعی

فرهنگ، مجموعه باورها، معارف، عقاید، اخلاق، قوانین، آداب و رسوم و عادات اکتسابی را گویند. بنابراین اندیشه ها، اعمال، باید و نبایدها، هنجارها، ارزش ها و نظام اعتقادات همه در دایره فرهنگ قرار می گیرند. لذا فرهنگ کلیتی است که از خصوصیات متفاوت روحی، مادی، فکری و احساسی ترکیب یافته و شاخصه اصلی یک جامعه است.

جهان اسلام تقریباً نیمه اول قرن اول هجری را با تثبیت و حفظ موجودیت خود پشت سر گذراند اما از نیمه دوم قرن اول، با فوت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و تثبیت خلافت در خاندان امویان، حکومت وقت به دلیل جاهل نگه داشتن مردم، اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم که مفسران واقعی قرآن بودند، را از مردم دور نگه داشتند،

1- خطیب عبدالله مهدی، حکومت بنی امیه در خراسان، ترجمه باقر موسوی، ص131.
2- فلوتن فان، تاریخ شیعه و علل سقوط بنی امیه، ص114.
3- سیدحسین محمد جعفری، تشیع در مسیر تاریخ، ص348.