انسان جاری صفحه 88

می رسد و همراه سه جبر می شود و یک آزادی:

- جبر استعدادها: که همان تقدیر و اندازه گیری های الله است: «قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِکُلِّ شَی ءٍ قَدْراً»(1)، «وَکُلُّ شَی ءٍ عِندَهُ بِمِقْدَارٍ»(2) و «إِنَّا کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ».(3)

ما این اندازه ها و تقدیرها را در تمام هستی از اکسیژن فضا گرفته تا مقدار گلبول های خون می توانیم ببینیم.

- جبر در اختیار و آزادی: که نتیجه این تقدیر و ترکیب و تقویم است. «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنسَانَ فِی أَحْسَنِ تَقْوِیمٍ»؛(4) بهترین قوام دادن و به پا داشتن در انسان بوده با استعدادها و پاهای گوناگون.

- جبر در مسیر و در صراط: که همان سنت های حاکم بر هستی و جامعه انسان است. «سُنَّهَ اللَّهِ فِی الَّذِینَ خَلَوْا مِن قَبْلُ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّهِ اللَّهِ تَبْدِیلاً».(5) «وَلَن تَجِدَ لِسُنَّهِ اللَّهِ تَحْوِیلاً».(6)

در این سطح، به عمق آن کلام پی می بریم که: «لا جبر و لا تفویض بل أمر بین الأمرین...».(7) نه جبر است، نه آزادی که هر دوی اینهاست. هم جبر است و هم آزادی؛ جبر در استعدادها، جبر در اختیار و جبر در مسیر، اما آزادی در مصرف و عمل. با این توضیح، به جواب نظام علیتی و علم و اراده خدا هم می رسیم؛ چون خداوند اراده کرده است که ما با اختیار باشیم و با اختیار، خوبی یا بدی را به جا آوریم. اراده او به عمل و اختیار ما تعلق می گیرد، نه به عمل تنها و این است که ما مجبوریم با اختیار باشیم. هم چنین او می داند که من این کارها را با اختیار انجام می دهم.

1- سوره طلاق، آیه3.
2- سوره رعد، آیه 8.
3- سوره قمر، آیه49.
4- سوره تین، آیه4.
5- سوره احزاب، آیه62.
6- سوره فاطر، آیه43.
7- شیخ صدوق، الهدایه، ص18.