اتحاد و انسجام صفحه 259

شیخ محمّد عبده

متوفای: 1333ق

چکیده ای از زندگی نامه

نام: محمّد، نام پدر: عبده، ولادت: 1266ق، محل تولّد:

مصر، استان بحیره، محلۀ نصر به مرکزیّت شبراخیت.1

تحصیلات: محمّد در 10 سالگی به مکتب خانه رفت و توانست در مدّت 2 سال کل قرآن را حفظ نماید. در 15 سالگی شروع به خواندن ادبیّات عرب نمود. او پس از مدّتی در 1282ق به دانشگاه الازهر، در قاهره رفت. شیخ محمّد چندی بعد در پی عدم تدریس علوم عقلی در دانشگاه، خود تدریس کتب ابن سینا و منطق ارسطو را آغاز نمود.

اساتید: سیّد جمال الدین اسدآبادی، شیخ درویش، شیخ حسن الطویل.

شاگردان: مصطفی عبد الرزاق، محمّد رشید رضا،2 مصطفی لطفی مَنفَلوطی، سعد زغلول،3 طه حسین، شیخ عبد القادر المغربی، شیخ محمّد مصطفی المراغی.

آثار قلمی: شرح بر نهج البلاغه، مقتبس السیاسه (پیرامون نامۀ امام علی علیه السلام به مالک اشتر)،4 حاشیه بر العقائد العضدیه، علم الاجتماع والعمران، و... .

سرانجام: شیخ محمّد عبده این منادی مصلح، پس از مدّتی مریضی طولانی (از ناحیۀ معده و کبد)، در ساعت 5 بعد از ظهر روز هشتم جمادی الاولی 1323ق، در سن 56 سالگی فوت نمود.5

مقبره: اسکندریه، مقبرۀ العفیفی.

1. طلایه داران تقریب (4)، شیخ محمّد عبده رایت اصلاح، ص 18، به نقل از الاعمال الکامله لامام الشیخ محمّد عبده، ج2، ص315.

2. وی در راه اتّحاد مسلمین و تقریب مذاهب، گام مؤثّری برنداشت. اگرچه در نوشته های خود از آرزوی یگانگی همۀ مسلمانان دم می زند اما مخالفت هایی که از خلال برخی نوشته هایش بر ضدّ شیعیان پیداست و حاکی از تعصّب یا نادانی اوست، با این آرزو سازگاری ندارد و جز دامن زدن به اختلافات شیعه و سنّی نتیجۀ دیگری دربر نداشت. مرحوم علامۀ امینی در کتاب معروف «الغدیر» از روش ضدّ شیعی رشید رضا بحث کرده و نادرستی داوری های او را نشان داده است. رشید رضا در رساله ای به عنوان (السنه والشیعه) اتهاماتی از این قبیل به شیعیان می زند: شیعه به تحریف قرآن و کتمان برخی آیات اعتقاد دارند. عمل به کتب اربعه (کافی، تهذیب، استبصار، من لا یحضره الفقیه) را واجب می دانند. پایۀ مذهبشان را بر رقعه هایی قرار داده اند که مهدی منتظر علیه السلام در شکاف درختان در پاسخ پرسشهای مردم می گذارد و... .

شهید مطهّری در این باره می گوید: پس از سیّد جمال و عبده و کواکبی که در جامعۀ عربی... قهرمان اصلاح بودند، کس دیگری را نمی شود قهرمان نامید. اگر چه عدّه ای ادّعا می کردند که پیرو آنان هستند اما آن اهمّیت را نیافتند.

بلکه برخی از آن ها در اثر برخی انحرافات به جای آن که اصلاح کنند افساد کرده اند. محمّد رشیدرضا از این جمله است (طلایه داران تقریب (4)، ص47 - 48).

3. همان، ص 49، به نقل از دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج8، ص64 - 69.

4. همان، ص 69، به نقل از ریحانه الادب، ج4، ص96 - 98.

5. طلایه داران تقریب (4)، ص 151.