اتحاد و انسجام صفحه 287

اندیشه ها

- مرحوم مدرّس پیوسته ضمن سخنان خود، ضرورت همبستگی مسلمانان جهان را برای حفظ حیثیّت و شرافت خود یادآور می شد و از این که دولتهای اسلامی با یکدیگر اتّحاد ندارند یا دول غربی درصدد استعمار آنان می باشند، به شدّت متأثّر بود.

- از جمله گفتارهای اوست: اسلام یک مدّت در دنیا ترقّی و توسعه پیدا کرد و آن همان مدّتی بود که جامعه (و ملّت یکپارچگی و وحدت) خودشان را حفظ کردند و بزرگانشان را اطاعت کردند، مساوات کردند، برادری کردند و بر اکثر دنیا در زمان کمی مسلّط شدند. (1)- و در جای دیگر می گوید: ما خیلی همبستگی اسلامی خود را از دست دادیم، بلأخره باید بیدار شده، هوشیار شویم و جامعۀ خودمان را حفظ کنیم. (2)- آیت اللّٰه مدرّس هرچند برای سیّد جمال الدّین اسدآبادی احترام فراوانی قائل بود ولی برخی رفتارهایش را مورد انتقاد قرار داده و درباره اش می گفت: او باید خود را آوازۀ همۀ جهان نمی کرد و برای رفتن (از این دنیا) آماده می شد و ملّت و مردم ایران را با نفوذ کلامی که داشت مستعد و متّحد می کرد، باید در کنار فقرا می نشست و در میان مردم می رفت و می گفت؛ کما اینکه در مصر در کارش تا اندازه ای موفّق بود.

و در سخن دیگر می گوید: سیّد چرا اتّحاد اسلام و آزادی ملل اسلامی را، از دربارها و مراکز قدرتهای قاهره (ابرقدرتها) می خواهد؟ (3)تلاش ها

- در گیرودار جنگ جهانی اول، ایشان به همراه عدّه ای دیگر از رجال نامی عازم قلمرو عثمانی شد و در نهایت ساده زیستی به محض ورود به استامبول، در مدرسۀ ایرانیان این شهر به تدریس علوم دینی پرداخت، ولی پس از مدتی سلطان محمّد پنجم پادشاه عثمانی از وی

1- (1) . دیدار با ابرار (67)، ص 65، به نقل از مدرّس، ج2، ص291..
2- (2) . همان، ص 64، به نقل از نطق 8 شهریور 1304ش؛ به نقل از یادنامۀ مدرّس، ص165..
3- (3) . همان، ص 69، به نقل از مجلّۀ مجلس و پژوهش، شمارۀ هفتم، سال دوّم، فروردین 1373..