اتحاد و انسجام صفحه 472

مسلمانان تأسّف بار است. آن ها تاریخ گذشته را به رخ هم می کشند. اختلاف بین ابوبکر و عمر، بین ابوبکر و علی علیه السلام . زمان نقطه نظرِ تاریخی این موضوع دیگر پایان یافته تلقّی می شود، من فرزند امروز هستم. یادآوری این مسائل چه مشکلی را حل می کند جز آن که آتش اختلاف بین نوادگان را دامن می زند همانطور که بین اجداد بود، چه بدست آوردیم؟ هیچ! (1)- غزالی عوامل وحدت را در دو مورد خلاصه کرده است:

1. عالمان دینی

به عقیدۀ وی، یکی از عوامل مهم در شکل گیری وحدت میان توده های مردم، نقش عالمان دینی در کلّیۀ فرقه های اسلامی است. این نکته بدیهی است که اگر عالمان در سخنرانی ها، کنفرانس ها و نوشتارهای خود به موضوع وحدت توجه کنند، جو جامعۀ اسلامی نیز به سوی وحدت پیش خواهد رفت. او در این زمینه می گوید: «خدا پادشاه ایران، نادرشاه را در برابر کوششی که در راه وحدت کلمه و جمع امّت مبذول داشت، جزای خیر دهد، ولی در عصر ما ایفای نقش تقریب - پیش از آن که بر عهدۀ پادشاهان باشد - بر عهدۀ علماست». (2)2. مسئولین

غزالی ضمن تبیین این نکته که یکی از مهمترین عوامل اختلافات، حکّام فاسدی بودند که در کشورهای اسلامی حکومت داشته اند، سیاستمداران را به تغییر نگرش از اختلاف به وحدت سوق می دهد و در این باره می گوید:

... اختلافات، تحت تأثیر عوامل سیاسی به وجود آمده است و مطامع پادشاهان و مظالم حکّام آن را گسترش داده است. از این رو سیاستمداران مسئولیّت دارند تا فسادی را که اسلاف شان به وجود آورده اند به صلاح آورند. (3)- غزالی معتقد است: وظیفۀ مسلمین در این شرایط حسّاس و اوضاع خطرناک این است

1- (1) . طلایه داران تقریب (8)، ص 84، به نقل از روزنامۀ رسالت، 3 تیر ماه 1370، ص12..
2- (2) . همان، ص 85، به نقل از محاکمۀ اگانس گلدزیهر صهیونیست، ص300..
3- (3) . همان، ص 86 ..