خطر مادی شدن دین صفحه 144

1- شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ج 2، ص 338.

را با حقیقت قدسی اش به هم زده ایم و درنتیجه صفای آن مجموعه یا اکوسیستم از دست می رود.(1)

با توجه به این که قرآن می فرماید هر جامعه «کتاب معلومی» دارد، می توان گفت: جامعه خاصیتی مساویِ مجموعه ی افراد ندارد بلکه شخصیتی دارد با خاصیت خاص خود. همان طور که گوش در بدن بنده گوش است ولی در صورتی که بیرون از آن مجموعه باشد چنین شخصیتی ندارد، و یا بدن انسان در راستای مجموعه ی اعضاء خود خاصیت خاص خود را دارد و عملاً آن مجموعه است که معنی هر کدام از اجزاء را پدید می آورد. به عبارت دیگر هرکدام از اجزاء، شخصیت و حقیقت خود را از کل می گیرند ولی کل، همه ی حقیقتش را از جمع جزء ها به دست نمی آورد، بلکه اجتماع اجزاء شرایطی را فراهم می کنند که روح خاصی به آن مجموعه دمیده شود که در شرایط جدا بودنِ اجزاء، آن روح در میان نیست. در همین راستا عرض می کنم هر تمدنی با خاصیت خاص خود مجموعه ای است که بر اساس همان خصوصیات خاص، یا از مددهای غیبی بهره مند می شود و یا از آن ها محروم می ماند.

سؤال می شود اگر دین ماندنی است چرا تمدن های دینی از بین می روند، آیا نباید بقای دین، بقای تمدن های دینی را تضمین کند؟ در جواب باید گفت: آری دین ماندنی است و همواره به سوی کمال خود پیش رفته تا به کامل ترین شکل آن در دین اسلام ظاهر شده است،