تاریخ تحلیلی آندلس صفحه 179

استوایی، حسابگرهای قیاسی بودند، بی اندازه علاقه نشان می دادند؛ از جمله این ابزارها «کرهِ مشبّک زرقالی» (1) بود که شکل توسعه یافته «اسطرلاب» (2) است، (3) زرقالی نخستین کسی بود که به همراه ابوالحسن علی بن خَلْف و شجّار در قرن پنجم هجری «اسطرلاب های کروی» را طراحی کردند. «الصحیفه العّبادیه» و «الصحیفه الشکازیّه» دو نوع جدید اسطرلاب بودند (4) که به وسیله زرقالی طراحی شدند؛ هم چنین منجمین آندلسی با تحقیق در سنّت نجومی هند و بطلمیوس؛ نوع جدیدی از «زیج» (5) را عرضه نمودند.

نخستین زیج ها در زمان عبدالرحمن دوم تدوین شد؛ مسلمه بن عبدالملک و شاگردان او: ابن صفّار و ابن سمح، زیج های جدیدی تنظیم کردند؛ «زیج جیّان»، «زیج طلیطله» نمونه هایی از تعالی علمی منجمان آندلس در طی قرن پنجم هجری است؛ (6) «جداول طلیطله ای» شاهدی بر نخستین پیشرفت بی سابقه در نجوم آندلس است که در اروپا، زمان انقلاب علمی در نظریه «حرکت ارتعاشی ستاره» اهمیتی فوق العاده داشت؛ حسین بن محمد بن حامد (ابن ادَمی) صاحب کتاب «نظم العقد» و ابومروان استیجی در رساله «الاقبال والادبار» به موضوع حرکت ارتعاشی ستاره که از کارهای مهم منجمان طلیطله ای بوده پرداختند.

منجم طلیطله (زرقالی) 25 سال از عمر خود را وقف مشاهده خورشید کرد و کتاب سنه الشمس یا الرساله الجامعه فی الشمس را تألیف کرد؛ او نخستین کسی است که اعلام کرد: اوج خورشیدی از خود حرکتی در حدود یک درجه در 279ه. سال «یولیانی» (هر سال 365 روز و 6 ساعت) دارد.

اندیشه های زرقالی به بیش از سه قرن در آندلس و مغرب حاکم بود؛ زرقالی به پیدایش نوعی جدید از نجوم آندلسی کمک کرد که آمیخته ای از عناصر هندی (سند هند)، یونانی (بطلمیوس) و اسلامی (بتّانی) در خود داشت.

1- (1) . Azarchel.
2- (2) . ostorlab ، آلت نجومی، در زمینه اندازه گیری و مسایل نظری و احکام نجوم و مهم ترین آلت نجومی در سراسر قرون وسطی برای رصد آسمان نزد منجمین بوده است.
3- (3) . سامسو، ترجمه اکبری، علوم دقیقه در آندلس، میراث اسپانیای مسلمان، ج2، ص572.
4- (4) به ضمائم، تصویر شماره 7 مراجعه شود.
5- (5) . زیج؛ جداول نجومی که در آن نتایج محاسبات حاصل از رصد آسمان ثبت شده است.
6- (6) . سامسو، ترجمه اکبری، علوم دقیقه در آندلس، میراث اسپانیای مسلمان، ج2، ص577، 588.