تاریخ تحلیلی آندلس صفحه 239

جنگ های سرنوشت ساز مسلمین در آندلس مانند نبرد وادی «لکه» و «المصاره» قرار داده اند؛ (1) این مبالغه در راستای ارزیابی محققان و مورخان در مورد نقش مرابطین در آندلس و سودمندی آنها قابل بررسی است؛ (2) بیضون، ضمن اشاره به این مبالغه آشکار می نویسد: «هر جنگی با هر عظمت، قادر به تغییر مسیر تاریخ آندلس در آن شرایط نبود و آندلس در سراشیبی سقوط قرار گرفته بود»؛ به گفته او: «در عین حال، آشکارترین نتایج جنگ زلاّقه، شکستن هیمنه آلفونس ششم و دادن روحیه به مردم آندلس و اتحاد مغرب و آندلس تحت سلطه دولت مرابطین بود». (3)

اما با این همه باید گفت که در مجموع مرابطین در جهت اهداف اساسی اسلام در آندلس، مفید واقع نشدند؛ آنها صفوف متفرّقِ مسلمانان در آندلس را دچار تفرقه بیشتری ساختند، درصورتی که کار مرابطین، هنگامی مفید و مایه افتخار واقع می شد که می توانستند از شدت تفرقه بکاهند؛ اما آنها، شدّت وضعیّت ملوک الطوایفی افزوده و خود به بزرگ ترین ملوک الطوایف آندلس تبدیل شدند و به بیماری ملوک الطوایفی کوچک بیش از دیگران مبتلا گردیدند و در پی آن، روابط گسترده ای با مسیحیان برقرار ساختند که خود از عوامل تباهی آنها شد؛ در نهایت چنان که ذکر شد، مرابطین تنها مهره هایی بودند که سیاست خارجی خلافت عباسی در آندلس را به اجرا درآوردند؛ وجه بارز این سیاست نیز، مقابله با پیشرفت و استقرار «تشیع» در آندلس بود؛ بنابراین، در قضاوت نهایی، مرابطین، نه تنها آندلس را از سقوط نجات ندادند، بلکه زمینه های سقوط نهایی آندلس و ورود آن به دوره های بعدی ملوک الطوایف را فراهم ساختند.

1- (1) . برخی آن را با قادسیه و یرموک مقایسه کرده اند و در مدح آن اشعاری سرودند. حجم این اشعار به اندازه ای بود که با «ادبیات زلّاقه» مشهور شد. «لِله دَرُّ مثلها من وقعه» «قامت ینصرالدین یومَ الجمعه» ر،ک: ابن بسام، الذخیره، ج1، ص597، 598.
2- (2) . این مطلب در مقاله مؤلف، «تحولات فلسفی کلامی مرابطین» اشاره شده است. در این مقاله حضور مرابطین در چهارچوب مقابله تسنن مورد حمایت خلافت عباسی با تشیع در آندلس مورد بررسی قرار گرفته است. مرابطین حضور تشیع در آندلس را محدود کرده و امکان موقعیت جدید برای تشیع در آندلس را از بین بردند، این حادثه نقطه عطفی در تاریخ تشیع و حضور علویان در آندلس بود؛ با توجه به اینکه مقاله مزبور بر مبنای تاریخ تشیع در آندلس پدید آمد، در انتهای این کتاب بحثی اجمالی با عنوان تاریخ تشیع در آندلس می آید. ر.ک: پاک؛ تحولات فلسفی کلامی دوره مرابطین، فصلنامه تخصصی تاریخ اسلام، ش8، س1380.
3- (3) . بیضون، الدوله العربیه فی اسبانیه، ص378.