- سخن ناشر 1
- مقدمه مؤلف 3
- 1- واژه آندلس 5
- اشاره 5
- محدوده جغرافیایی 7
- شهرهای اسلامی در آندلس 9
- اشبیلیّه 11
- قرطبه 13
- قرمونه 14
- استجه 14
- طلیطله 15
- بلنسیه 16
- مرسیه 18
- سرقسطه 19
- تُطیلَه 20
- لارده 21
- طرطوشه 21
- طرّکونه 21
- قسطلونه 22
- دانیه 23
- اوریوله 24
- ألش 24
- لَقَنْتْ 24
- قرطاجنه 25
- غرناطه 26
- وادی آش 27
- جیّان 27
- بیّاسه و ابدّه 28
- لورقه و بسطه 29
- مالَقَه 29
- ارشدونه 29
- مَربَّله 30
- المُنَکَّب 30
- حصن جبل فاره 30
- المَریَّه (مرآه البحر) 31
- رُنْده 31
- الجزیره الخضراء یا جزیره ام حکیم 32
- جبل الطارق 32
- طریف 32
- شریش 33
- بنبلونه 34
- بُرْغُشْ 34
- شقوبیه 35
- بلد الولید 35
- وادی الحجاره (مدینه الفرج) 35
- مجریط (مادرید) 35
- لیون 36
- شنت یاقب (شنت یاقو) 36
- کوادنجا 37
- أوقییدو 37
- سمّوره 37
- مارده 38
- لبله (لبله الحمراء) 38
- بطلیوس 38
- شلب 39
- شنتمرّیه یا فارو 39
- یابره 40
- اشبونه 40
- باجه 40
- شِنْتَره 41
- شنترین 41
- برشلونه (بارسلون) 42
- جزایر آندلسی مدیترانه 42
- نگاهی اجمالی به تاریخ اسپانیا پیش از فتح 44
- انحطاط گوت ها 46
- اشاره 51
- 2- ورود اعراب به آندلس 51
- موسی بن نصیر 51
- دوره والیان اموی آندلس- (92ه.- 138ه/711م-756م) 55
- تشنج در انتخاب والیان آندلس 59
- لشگر یزید در آندلس 61
- ابوالخطّار و اتحاد موقت اعراب 63
- چکیده 65
- نتایج «فتح آندلس» 66
- پرسش 67
- منابع، برای مطالعه بیشتر 68
- اشاره 70
- 3- سیاست امویان در آندلس 70
- صمیل زمینه ساز استقرار امویان در آندلس 73
- عبدالرحمن اموی از شام تا آندلس 77
- چکیده حوادث دوره والیان آندلس 80
- نتایج دوره والیان در آندلس 82
- سؤالات دوره والیان 83
- منابع بیشتر دوره ولاه 84
- 4- عبدالرحمن و انحصار قدرت 85
- اشاره 90
- 5- شورش های دوره عبدالرحمن اول 90
- تصفیه خونین اعراب اشبیلیّه 91
- اشاره 94
- 6- عملیات نظامی در شمال آندلس 94
- دولت عباسی شارلمانی و امویان آندلس 95
- بحران جانشینی 99
- 7- هشام بن عبدالرحمن الرضا 99
- اشاره 99
- سومین عادل بنی امیه!! 101
- صوائف زمان هشام 101
- 8- حَکَم بن هشام (حَکَمِ اوّل) 103
- اشاره 103
- تصفیه خونین طلیطله- (واقعه حفره) 104
- حَکَم ربضی 105
- غزوات خارجی حکم 107
- اوج خلافت اموی 109
- 9- عبدالرحمن بن حکم بن هشام (الاوسط ) 109
- شورش های ثغر الاوسط 110
- غزوات خارجی عبدالرحمن اوسط (صوائف) 112
- 10- محمد بن عبدالرحمن 116
- اشاره 116
- شورش ابن مروان جلیقی 118
- شورش ابن حفصون 120
- 11- خلافت منذر بن محمد 123
- 12- خلافت عبدالله بن محمد بن عبدالرحمن بن حکم 125
- اشاره 125
- شیوع اضطراب آندلس 125
- اشاره 131
- شیوع نفاق و فتنه در آندلس 131
- 13- خلافت عبدالرحمن بن محمد (الناصرلدین اللّه) 131
- جنگ های الناصر 132
- غزوه پنپلونه 135
- ناصر و ادریسیان 137
- 14- روابط خارجی دولت امویان آندلس 139
- الف) مناسبات با دولت های اروپایی و شمال آندلس 139
- ب) روابط دولت اموی با بیزانس 142
- ج) روابط دولت اموی آندلس با فاطمیان 143
- اشاره 146
- 15- حَکَم بن عبدالرحمن (المستنصربالله) 146
- حَکَم و سلطه امویان بر مغرب اقصی 148
- 16- هشام بن حکم و آغاز انحطاط دولت اموی 151
- منصور 151
- اشاره 151
- دولت بنی عامر 154
- 17- محمد بن هشام بن عبدالجبار 158
- 18- آشوب بربرها (الفتنه البربریه) 162
- اشاره 162
- بازگشت مهدی به خلافت 163
- خلافت دوم هشام (المؤید) بن حکم بن عبدالرحمن 164
- دومین دوره حکومت سلیمان بن حکم 165
- 19- فروپاشی دولت اموی 167
- اشاره 167
- مرتضی مروانی 168
- اشاره 172
- 20- فرهنگ و تمدن اسلامی در دوره امویان 172
- سازمان دولت 175
- تأسیسات در دوره اموی در آندلس 176
- علوم و معارف در آندلس 178
- استمرار علوم و معارف اسلامی در دوره ملوک الطوایف 196
- چکیده دوره امویان آندلس (138-422ه) 198
- پرسش 203
- نتایج «دوره حکومت امویان در آندلس» 203
- منابع، برای مطالعه بیشتر 205
- 21- ملوک الطوایف؛جنگ احزاب 207
- اشاره 207
- دولت بنی حمود 209
- دولت علی بن حمود در قرطبه 210
- یحیی بن علی بن حمود 211
- بازگشت امویان 212
- ادریس بن علی بن حمود و سقوط بنی حمود 214
- دولت بنی جهور در قرطبه- (422-462ه) 215
- سقوط بنی جهور 216
- اشاره 218
- 22- بزرگ ملوک الطوایف؛ بنوعبّاد 218
- جانشینان ابن عبّاد 220
- دولت بنی هود در سرقسطه (481-504ه) 221
- سلیمان بن هود 222
- دولت بنی افطس، بنو مسلمه (413-478ه) 224
- دولت بربری غرناطه (403-483ه) در جنوب آندلس 225
- دولت بنی ذوالنون در طلیطله (400- 478ه) در ثغر اوسط 226
- دولت بنی رزین (403-497ه) 227
- چکیده دوره اول ملوک الطوایف در آندلس 228
- نتایج دوره اول ملوک الطوایف در آندلس 230
- پرسش 231
- منابع، برای مطالعه بیشتر 232
- 23- مرابطین 233
- اشاره 233
- سقوط طلیطله 234
- استمداد ملوک الطوایف از مرابطین 236
- نبرد زلاّقه 238
- پایان دوره اول ملوک الطوایف 240
- جنگ اقلیش 243
- شورش مریدین 245
- شورش قرطبه 246
- دوره دوّم ملوک الطوایف 247
- چکیده دوره مرابطین در آندلس 248
- نتایج دوره حکومت مرابطین در آندلس 250
- پرسش 251
- منابع، برای مطالعه بیشتر 252
- 24- موحدین و استمرار وحدت سیاسی مغرب و آندلس 253
- اشاره 253
- پیروزی الْارک و شکست العِقاب 256
- آغاز دوره سوم ملوک الطوایف آندلس 258
- چکیده دولت موحدین در آندلس 261
- نتایج حکومت موحدین در آندلس 263
- پرسش 264
- منابع، برای مطالعه بیشتر 265
- 1- علوم دینی 266
- اشاره 266
- 25- علوم، فرهنگ و تمدن اسلامی 266
- 2- فلسفه و کلام 267
- 3- تصوف 269
- 4- ادبیات 270
- 5- تاریخ و جغرافیا 271
- هنر خوش نویسی 272
- چکیده علوم، فرهنگ و تمدن اسلامی در عصر مرابطین و موحدین 273
- نتایج عصر مرابطین و موحدین 273
- پرسش 274
- منابع، برای مطالعه بیشتر 275
- دولت بنی نصر در غرناطه 277
- 26- آخرین دوره حکومت مسلمین در آندلس 277
- بنی الاحمر و هجوم دولت های مسیحی 278
- محمد فقیه و جهاد با قشتاله 280
- انحطاط دولت غرناطه 283
- الایسر 286
- سقوط غرناطه 287
- چکیده دولت بنی نصر در غرناطه636-897ه./1238-1492م. 289
- نتایج حکومت غرناطه در آندلس 291
- پرسش 292
- اشاره 293
- 27- فرهنگ و تمدن اسلامی در دوره بنی احمر 293
- معارف اسلامی 294
- نتایج 297
- پرسش 297
- چکیده فرهنگ و تمدن در دوره بنی احمر (آخرین ایام آندلس) 297
- منابع، برای مطالعه بیشتر 298
- 28- علل سقوط آندلس 299
- اشاره 299
- الف) علل اصلی سقوط آندلس 302
- ب) سقوط نهایی آندلس 324
- مراحل جنگ های صلیبی بر مبنای باز پس گیری آندلس 324
- بازپس گیری آندلس 325
- پس از باز پس گیری 334
- منابع، برای مطالعه بیشتر 338
- 29- تاریخ تشیع در آندلس 339
- 30- سقوط خلافت در قرطبه و ظهور دولت بنی حمود، 341
- اشاره 341
- علی بن حمود 343
- علی بن حمود، خلیفه حاکم قرطبه 345
- قاسم بن حمود 346
- پایان سرگذشت قاسم بن حمود 348
- بازگشت دوباره قاسم به قرطبه 348
- المستکفی بالله 349
- خلافت المستظهر 349
- ابن شهید و ابن حزم در دربار بنی حمود 350
- ادریس اوّل 351
- حسن بن یحیی حمودی و یحیی بن ادریس 354
- ادریس دوّم 355
- محمّد اوّل 357
- محمد بن قاسم 358
- خلافت دوباره ادریس دوّم 359
- ادریس سوّم 359
- محمّد بن قاسم بن حمود 360
- محمّد دوّم 360
- قاسم بن محمد حمودی 362
- ضمائم 365
- تصاویر 374
- فهرست منابع 391
- اشاره 391
- مجلات 393
- منابع لاتین 393
کرده بود همان شد؛ چرا که یوسف که اکنون قدرت مطلق مغرب شده بود، بدون درخواست ملوک الطوایف و تنها به قصد براندازی وارد آندلس شد و به دوره اول ملوک الطوایف در آندلس خاتمه داد؛ در همین راستا سیر بن ابی بکر، سردار مرابطین، (1) معتمد بن عباد را به جرم این که وی به دنبال ارتباط با دول مسیحی شمال آندلس و درخواست کمک از آنها در مقابل مرابطین بوده است، دستگیر و به أغمات مراکش تبعید نمود. (2) یوسف، در آندلس ماند و با انجام عملیات جنگی، (3) سراسر آندلس به جز سرقسطه (4) را زیرسلطه خود قرار داد (5) و بدین ترتیب، مرابطین برای نخستین بار، مغرب و آندلس را
1- (1) . عبدالواحد مراکشی، المعجب، ص99.
2- (2) . مرابطین پس از استقرار در آندلس در حد گسترده ای مرتکب جرایم مختلفی شده، مقالاتی نیز توسط محققانِ عرب در این خصوص نوشته شده است و شاید با تحقیقات بیشتر در متون تاریخی و یا راهگشایی به تاریخ سرّی مرابطین، بتوان به اسرار ارتباط آنها پی برد؛ از آغاز ورود مرابطین به آندلس، بین آنها والفونس مکاتبات و مذاکراتی برقرار شد و بعید نیست مرابطین و مهاجمان صلیبی شمال آندلس به عشق توسعه ارضی سرزمین خود و یا... بر سر ملوک الطوایف مصالحه کرده و آندلس را بین خود تقسیم کردند.
3- (3) . در سال 489ه. شهر بلنسیه به دست السید و زن او «شیمین» افتاد؛ مرابطین به سال 492ه. با هجوم گسترده در رمضان 492ه/1102م بلنسیه را از الفونس و همکار او السید (م492ه) بازپس گرفتند؛ در سال های 492، 493 و498ه، مرابطین با الفونس در شرق آندلس درگیر بودند که مهم ترین آنها جنگ کُتَنْده بود که با شکست نصارا همراه شد؛ بدین شکل، دولت بزرگ مرابطین در مغرب و آندلس شکل گرفت و بروکلمان آن را امپراطوری خوانده است؛ ر.ک: تاریخ الآندلس، ص108؛ ابن عذاری مراکشی، البیان المغرب، ج4، ص44؛ بروکلمان، تاریخ ملل و دول اسلامی، ص205.
4- (4) . سرقسطه بعد از ورود مرابطین به آندلس مرکز مقاومت مسلمین در برابر مسیحیان در شمال آندلس شد و امیر مرابطین در پی فرستادن سفیر از سوی بنی هود به مراکش، روابط دوستانه ای با بنی هود برقرار کرد و آنها در سرقسطه به نام یوسف خطبه می خواندند و به نام مرابطین، در آن جا حکومت می کردند.
5- (5) . یوسف در ابتدای ورود سوم، طلیطله را محاصره کرد و چون هیچ کدام از ملوک الطوایف آندلسی به کمک او نیامدند، نیت خود در براندازی ملوک الطوایف را عملی ساخت؛ او ابتدا به غرناطه و مالقه رفت و با اعدام بزرگان دولت غرناطه، اولین دولت ملوک الطوایف را در رجب سال 483ه./1090م تصرف کرد؛ وی دولت «بنی عباد» را سرنگون کرد. مرابطین با فتح طریف و جیّان و المریه و حصن المدور، به قرطبه نزدیک شدند و آن را به سال 484ه./1091م. فتح کردند و با فتح قرمونه، به مرزهای طلیطله رسیدند؛ الفونس با نیروی مرکب از شصت هزار نفر به جنگ امیر مرابطی آمد و یوسف در دو جبهه در آندلس وارد جنگ شد. مرابطین، بطلیوس را در 487ه./1094م. و مرسیه و وَبْره و دانیه را در 484ه. و 485ه. از ابن رشیق گرفتند و به سال 485ه. از فرصت اختلاف بین «السید» و الفونس ششم استفاده کرده و دو سردار مرابطین، ابن عایشه و اباناصر با چهل هزار نیرو، بلنسیه را محاصره کردند؛ بلنسیه صحنه قدرت طلبی، قاضی شهر، جعفر بن عبدالله بن جحاف و ابن أوجب و ابن فرج وابسته، السید بود. با نزدیک شدن مرابطین به شهر، قادر بن ذی النون فرار کرد و شهر دچار غارت و ناامنی گروههای مختلف شد. مرابطین بار دیگر به سال 495ه. بلنسیه را تصرف کردند؛ ر.ک: سلاوی، الاستقصاء الاخبار دول مغرب الاقصی، ج1، ص120؛ ابن ابی زرع، الانیس المطرب بروض القرطاس، ص101؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج8، ص437؛ ابن عذاری مراکشی، البیان المغرب، ج4، ص31.